در سال جاری نوروز به عنوان یکی از مهمترین جشن های ایرانیان و ۱۰ کشور دیگر، نه تنها در میراث ناملموس یونسکو به ثبت رسید که در مجمع جهانی سازمان ملل نیز از این روز به عنوان روز جهانی عید نوروز یاد شده است.مجمع عمومی سازمان ملل در نشست ۲۳ فوریه ۲۰۱۰ خود، ۲۱ ماه مارس را به عنوان روز جهانی عید نوروز، با ریشه ایرانی به رسمیت شناخت و آن را در تقویم خود جای داد.در متن به تصویب رسیده مجمع عمومی سازمان ملل، نوروز، جشنی با ریشه ایرانی که قدمتی بیش از ۳ هزار سال دارد و امروزه بیش از ۳۰۰ میلیون نفر آن را جشن می گیرند توصیف شده است.پیش از آن در تاریخ ۸ مهر ۸۸ خورشیدی، نوروز توسط سازمان جهانی یونسکو، به عنوان میراث غیر ملموس جهانی، به ثبت رسیده بود.
دکتر فریدون جنیدی، پژوهشگر تاریخ درباره این باره میگوید:آنچه در ثبت پرونده جهانی نوروز، چه در یونسکو و یا سازمان ملل مورد توجه قرار نگرفته اهمیت نوروز و دانش ایرانیان در ستاره شناسی و نجوم است.به واقع نوروز جشن بزرگی بر پایه دانش ریاضی و نجوم ایرانیان است. وی در ادامه میگوید: هزاران سال پیش نیاکان ما بر پایه دانش خود به ریاضی و ستاره شناسی روز آغاز بهار را شناخته بودند.آن ها این موضوع را که جهان در این روز به سبزی میرود را فهمیده بودند و این توان و اهمیت دانش ایرانیان بر ستاره شناسی را نشان می دهد.به گفته وی خیام، دانشمند و شاعر ایرانی موفق به نوشتن کاملترین سالوار (سالنامه)جهان شده است.سال ها بعد از روی سالوار خیام، سالوار میلادی نوشته شد که اشکالات زیادی دارد.اما متاسفانه امروز سالوار میلادی را به عنوان سالوار جهان می شناسند و این در حالی است هنوز سالوار خیام کاملترین و جامع ترین سالوار محسوب میشود.
جشن نوروز از لحظه اعتدال بهاری آغاز می شود.در دانش ستاره شناسی، اعتدال بهاری یا اعتدال ربیعی در نیم کره شمالی زمین به لحظه ای گفته می شود که خورشید از صفحه استوایی زمین می گذرد و به سوی شمال آسمان می رود.این لحظه، لحظه اول برج حمل نامیده میشود، و در تقویم خورشیدی با نخستین روز (هرمز روز یا اورمزد روز)از ماه فروردین برابر است.نوروز در تقویم میلادی با ۲۱ یا ۲۲ مارس مطابقت دارد.منشا و زمان پیدایش نوروز، به درستی معلوم نیست.در برخی از متن های کهن ایران از جمله شاهنامه فردوسی و تاریخ طبری، جمشید و در برخی دیگر از متن ها، کیومرث به عنوان پایه گذار نوروز معرفی شده است.پدید آوری نوروز در شاهنامه، بدین گونه روایت شده است که جمشید در حال گذشتن از آذربایجان، دستور داد تا در آنجا برای او تختی بگذارند و خودش با تاجی زرین بر روی تخت نشست.با رسیدن نور خورشید به تاج زرین او، جهان نورانی شد و مردم شادمانی کردند و آن روز را روز نو نامیدند.
جنیدی درباره برگزاری جشن نوروز میگوید: جشن نوروز همواره در ایران رواج داشته و آنچه امروز برگزار می شود تفاوت چندانی با گذشته ندارد.پس از ورود اسلام، ایرانیان حدود ۲ تا ۳ قرن تلاش کردند تا آیین جدید را با فرهنگ باستانی خود پیوند بزنند.بر این اساس هرگز خللی در پرداخت به جشن آیینی نوروز به وجود نیامد.وی در ادامه میگوید:در گذشته به دلیل هم خوانی فرهنگ و آیین، احتمالا نوروز به صورت یک مراسم مذهبی و آیینی نیز برگزار می شده است.اما آنچه اهمیت دارد این است که این مراسم بیش از هزاران سال در شهر ها و روستا های ایران برگزار می شود و همواره مورد حفاظت ایرانیان قرار گرفته است.
جنیدی درباره حفاظت از نوروز به عنوان میراث ناملموس جهانی میگوید:نوروز به وسیله نیاکان ما حفظ شده و پس از این نیز حفاظت می شود.هر کسی به اندازه خودش در حفاظت از نوروز سهم دارد.حتی پیرمرد چوپانی که در کوهستان زندگی می کند و این روز را پاس می دارد در حفاظت از آن کمک می کند.این پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایرانی در پایان می گوید:سیزدهیمن روز از هر ماه را روز تیشتر به معنای ستاره باران می شناسند.این ستاره را می توان صبح زود در خراسان دید.ایرانیان بر این باور بودند که این ستاره از اقیانوس آرام بالا می آید و نقش موثری در باران دارد.بر همین اساس ایرانیان در سیزدهیمن روز از آغاز سال نو، سبزه های خود را به آب ها هدیه می دهند تا به این ترتیب از این روز قدردانی کرده باشند.
در اینکه بر خوان نوروزی، هفت چین، هفت شین یا هفت سین می چینند، گفتار زیاد است.در واقع آنچه بر خوان نوروزی چیده میشود، بیش از هفت چیز است، و حرف نخستین برخی نیز س نمی باشد. قاآنی می گوید:
سین ساغر بس بود ما را در این نوروز روز
گو نباشد هفت سین رندان درد آشام را
شاعر دیگری می سراید:
روز نوروز در زمان کیان
می نهادند مردم ایران
شیر و شهد و شراب و شکر ناب
شمع وشمشاد و شاهد اندر خوان
سبزه نورس
در زمان های پیشین، سبزه را گاه به شمار هفت و گاه به شمار دوازده که شمار دوازده ماه باشد، پیش از نوروز در قاب های گرانبهایی سبز می کردند. می گویند امروزه از سبزه نورس این هفت یا دوازده ظرف برای پختن سمنو استفاده می کنند. در کاخ پادشاهان ساسانی، دوازده ستون از خشت خام برپا می کردند و بر هر یک، یکی از غلات را می کاشتند و خوب روییدن هر یک از آن ها را به فال نیک می گرفتند و بر آن بودند که آن دانه در آن سال پربار خواهد شد. این دانه ها عبارت بودند از: گندم، جو، ارزن، برنج، لوبیا، عدس، باقلا، نخود و کنجد. امروزه نیز سبزه نورس را بر خوان هفت سین می گذارند. در برخی از شهر های ایران، کوزه نیز سبز می کنند. یعنی کوزه های تازه را با پارچه نازک آغشته به سریشم طبیعی می پوشانند و روی آن دانه های ریزی مانند: دانه های خاکشیر، سیاهدانه، اسفند و کنجد آغشته به لعاب سریشم می مالند. توی کوزه ها را پر آب می کنند. زمانی هم که دانه ها سبز شدند، روی سبزه را خال های رنگی می زنند تا زیباتر جلوه کنند. ابوریحان بیرونی می نویسد: این رسم در ایران پایدار ماند که روز نوروز، در کنار خانه، هفت صنف از غلات در هفت استوانه بکارند و از روییدن این غلات به خوبی و بدی زراعت و حاصل سالیانه حدس بزنند.
کوزه آب
کوزه آب تزیین شده، که توسط دختران نوجوان از چشمه سار ها پر شده بود، بر سر خوان نهاده می شد. امروزه، جای این کوزه را، تنگ های کوچک گرفته است.
نان عید
نان نمادی از برکت است. در دوره ساسانیان، گرده نان هایی به اندازه یک کف دست می پختند و بر سر خوان نوروزی میگذاشتند.
شمعدان
در دو سوی آتشدان یا آیینه، دو شمعدان زیبا جای داده می شدند. شمع ها را پیش از آغاز سال نو می افروختند. شمع افروخته، نشانی از دنیای روشنایی و فروغ بی پایان است. امروزه نیز در برخی از خانواده ها، این رسم شمع افروختن در لحظه تحویل سال، معمول است. شمع ها را به شمار افراد خانواده می افروزند و شگون نیک می دانند اگر که، این شمع ها تا آخر بسوزند.
تخم مرغ
تخم مرغ بن مایه خوان نوروزی است. امروزه تخم مرغ ها را سفت می پزند و رنگ می کنند تا با آن ها سفره هفت سین را رنگین تر کنند. تخم مرغ نمادی از نطفه باروری است، که بزودی جان می گیرد و زندگی آغاز می کند. در برخی از شهر ها و روستا ها، یکی از تخم مرغ ها را بر روی آیینه می گذارند. آنان بر این باورند که به هنگام تحویل سال، وقتی که گاو نگهدارنده زمین، که زایش سال را عهده دار است، کره زمین را از شاخی به شاخ دیگر منتقل می کند تخم مرغ روی آیینه تکان می خورد و از این راه مردم متوجه تحویل سال می شوند. این گونه داستان ها ریشه در اسطوره های باستانی دارند. در اسطوره ایرانی، گاو نماد فصل زمستان و شیر نماد تابستان است. روی دیواره های پلکان های کاخ آپادانا در تخت جمشید، سنگ نقشی را می بینیم که ستیز گاو را با شیر نشان می دهد. این نقش نیز نمادی از این اسطوره است که در آن زمان سال را دارای دو فصل می انگاشتند و در آغاز هر فصلی نیز جشنی برپا می داشتند.
آینه
آینه یکی از ابزارهایی است که در زندگی انسان ایرانی، از کهن روزگاران تا کنون، نقشی واقعی و هم نمادین بازی کرده است. انسان در آن لحظه که به آیینه می نگرد و نقش خود را در آن می بیند، ممکن است به دو وضعیت بیندیشد: چگونه می نمایم؟ و یا چگونه بهتر است باشم؟ نخست، نمایی موجود را می بیند، شاید آن را می پسندد و بدان وضع ظاهری که دارد، ادامه می دهد. یا آنچه را که می بیند، می خواهد دگرگون کند…؛ بهتر کند. و این یک آغاز و یک نوزایی است. برای همین است که روی خوان نوروز یک آیینه، شاهد دگرگونی و لحظه نوزایی سال است. همین گونه، آینه یکی از چیدنی های لازم برای خوان عروسی و پیمان بندی به شمار می رود. یا اگر شخصی، خانه ای نو خریداری یا دریافت کند، یک آینه و یک کتاب دینی، جزو نخستین اشیایی هستند که باید در آن خانه جای بگیرند. پیدایش آینه در ایران، که از فلزات صیقل داده شده (مس و…) ساخته می شد، پیشینه چند هزار ساله دارد. نمونه هایی از این نوع آینه ها را، که از کاوش های باستان شناسی به دست آمده اند، در موزه های ایران می توان بازدید کرد.
سمنو
برای پختن سمنو، دانه های گندم تازه جوانه زده را که برای نوروز رویانیده اند، می کوبند و می پزند. سمنو، گذشته از شیرینی طبیعی که دارد، نیرو بخش هم است. این نخستین خوراک و فرآورده ای است که در آغاز سال نو فراهم می گردد. در رابطه با پختن این خوراکی نیز افسانه ها و باورهایی در بین خانواده ها وجود دارد، که مانند هر باوری دیگر، به شخص باورکننده مربوط می شود.
سنجد
سنجد یکی از میوه هایی است که در سفره هفت سین امروزی، به دلیل داشتن حرف س در ابتدای نامش، جای میگیرد. سنجد میوه ای است که از زمان های پیشین، به جهت بوی برگ و شکوفه اش، شناخته شده بود. می گویند، بوی برگ و شکوفه سنجد، مایه انگیزش عشق و دلباختگی (تحریک نیروی جنسی) است.
ماهی
ماهی، نماد ماه اسفند است. به هنگام نوروز، برج (بورگ فارسی) اسفند (حوت عربی) به برج فروردین (حمل عربی) تحویل می گردد. ماهی را به عنوان نمادی از آخرین ماهِ سالی که در حال سپری شدن است، در سفره جای می دهند. ولی ماهی، از جهات دیگری نیز، راه و جایی در زندگی انسان ها دارد. ماهی خوراکی سالم و خوشمزه است. نوشتار ها و گفتار های افسانه ای بیشماری درباره این حیوان وجود دارند که همه حکایت از حضور آن، در ادبیات و فلکلور ملت ها و کتاب های دینی می کنند. ماهی یکی دیگر از نماد های قلمرو باور و اندیشه ایزد بانوی آب ها و دریا ها: آناهیتا و ایزد پیمان: مهر می باشد و بدین گونه به استوره های ایرانی راه یافته است.
سیب
سیب یکی از میوه های بهشتی به شمار می رود. روستاییان آن را در خم های ویژه ای نگهداری می کنند تا به رسم ارمغان، به دوستان و آشنایان خود، برای جای دادن در خوان نوروزی بدهند. در داستان های ایرانی، سیب با زایش مناسبت دارد و بیشتر درویشان، سیبی را، برای هدیه دادن، به دو نیم می کنند تا نیمی از آن را همسر و نیم دیگر را شوی بخورد. این کار شگون نیک برای جلوگیری از نازایی می باشد.
امروزه، سیر و سماق و سکه و سرکه نیز بر خوان نوروزی افزوده اند و برای هر یک از این ها نیز، به درستی و تناسب، دلیلی اندیشیده اند. پایه بنیادین اندیشه نماد سازی و نماد گزینی از کهن روزگاران، دفع نیرو های زیانزا (اهریمنی) و جلب و جذب نیرو های نیک نهاد (امشاسپند) و فراوانی نعمت بوده است. بر این اساس، هر شخصی با هر باوری، نه تنها در نوروز بلکه هر روز و در هر شرایطی، می کوشد از راه های غیرعادی یا بنا به گفته برخی خارق العاده، در روال منطقی و جاری کار های روزانه دگرگونی دلخواه خود را بوجود آورد و با جلب یا دفع خواسته ای، در مسیر عادی کار، به سود خود دخالت کند. این شیوه ها را در همه جای گیتی و در بین همه گروه های اجتماعی و بین گروندگان هر دین و باوری می توان سراغ گرفت.
تجارت ماهی قرمز مدت هاست که در دوره زمانی ۱۵ اسفند تا ۱۵ فروردین شکل می گیرد تجارتی که محصول آن هیچ ریشه ای در تاریخ باستانی عید نوروز ایرانی ندارد.
۸۰ سال پیش به همراه ورود چای به ایران ماهی قرمز نیز که سمبل عید چینی ست به سفره های هفت سین مراسم عید نوروز ما وارد شد غافل از اینکه در عید چینی ماهی قرمز را رها می کنند تا زندگی جریان یابد و ما ماهی قرمز را اسیر تنگ بلورین می کنیم تا همزمان با رشد سبزه های سفره هایمان و باروری زمین هر روز او را به مرگ نزدیک و نزدیک تر کنیم.
جالب است بدانید در هیچ کدام از مراسم سنتی مان در مورد نوروز ماهی قرمز جایگاهی ندارد در میان رسوم زرتشتی در سفره عید انار به نشانه باروری و عشق و یا سیب سرخ درون ظرف آب مقدس رها می شود تا عشق و باروری همچنان پاینده بماند. اگر ایرانی ها می دانستند که ماهی قرمز هیچ ریشه تاریخی در سفره هفت سین ندارد به جای پرداخت برای خرید و قتل ماهی های قرمز به بهانه عید، سیب قرمز یا انار را در آب رها می کردند که ریشه در تاریخ این دیار دارد.
هر سال ایام عید ۵ میلیون قطعه ماهی می میرند. ۵ میلیون قطعه ماهی قرمز به خاطر رنگ و لعاب سفره هفت سین، به خاطر هیچ و عجیب نیست اگر بدانیم در صورتیکه ایرانی ها از خرید ماهی قرمز منصرف شوند این تجارت سیاه روزی پایان خواهد یافت. عجیب نیست اگر باور کنیم سیب سرخ یا انار همان سرخی هفت سین ایرانی ست که ریشه در تاریخ چند هزار ساله سنت ما دارد. عجیب نیست اگر تابلوی معروف هفت سین کمال الملک را در کاخ گلستان به تماشا بنشینیم و ببینیم که او نیز ماهی قرمز را میان سفره هفت سینش طراحی و نقاشی نکرده است.
غار ۷۰ میلیون ساله نخجیر در استان مرکزی از امروز به مناسبت فرا رسیدن نوروز به روی گردشگران و علاقمندان طبیعت باز شد. یک گروه کوهنوردی این غار را در سال ۱۳۶۸ در ۱۰ کیلومتری دلیجان کشف کرد. این غار به دوران سوم زمین شناسی تعلق دارد و قندیل های آهکی، تزئینات بلوری و اسفنجی کف، دیوار ها و سقف، دهلیز ها و حوضچه های آن اعجاب انگیز است.
به گفته مسئولان میراث فرهنگی و گردشگری استان مرکزی، مسافران نوروزی می توانند با پیاده روی در مسیر دو کیلومتری این غار از نزدیک جذابیت های آن را ببنند.
