قلعه صلصال لیسار با قدمت هزار ساله یکی از قدیمی ترین بنا های استان گیلان است. قلعه صلصال (سلسال) یکی از آثار تاریخی استان گیلان است که در روستای قلعه دوش لیسار و در ارتفاع ۸۰ متری از زمین و روی تپه ای سنگی در۱۵ کیلومتری شهر هشتپر (مرکز شهرستان تالش) و مرکز دهستان لیسار واقع شده است.
روستای قلعه دوش به جهت داشتن این پدیده فرهنگی تاریخی ثبت شده در بین روستا های ناحیه از جایگاه ممتازی برخوردار است حتی برخی معتقدند که علت نام گذاری این روستا به دلیل موقعیت جغرافیایی آن نسبت به قلعه می باشد زیرا دارای چشم اندازی است که قلعه در بالا و در قسمت سر واقع شده است و خود روستا در سطح پایین تر و بر روی دوش های قلعه قرار گرفته است و روستای قلعه بین (قلعه بن) نیز پایین تر از روستای قلعه دوش قرار دارد که آن هم به دلیل اینکه در پای قلعه و یا به عبارت دیگر در پای و بن قلعه واقع شده (بن در تالشی به معنای پایین یا زیر پا است) به قلعه بین شهرت یافته است.
قدمت و سابقه استقرار انسان در روستای قلعه دوش را نمی توان دقیقا مشخص کرد، اما به گفته اهالی این روستا، حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال است که سکونت در آن گسترش دارد و از صنایع دستی مردمان منطقه می توان به شال بافی و جوراب بافی اشاره نمود و اغلب مردمان روستا کشاورز بوده و به برنج کاری حرفه اصلی آنها ست. این قلعه با توجه به چشم انداز زیبای آن جلوه خاصی به منطقه و روستای قلعه دوش بخشیده است و این اثر همچون نگینی بر انگشتری روستای مزبور قرار گرفته است. فاصله قلعه تا جاده آسفالته اصلی رشت – آستارا بیش از چند صد متر نیست و خود قلعه در ارتفاع در ارتفاع صد متری از سطح دریای خزر واقع است.
صلصال با املای «ص» در لغت به معنای گل خشکیده ورز داده شده و آماده جهت کوزه گری و سفالگری است که با توجه به طبیعت این منطقه و خاک های رسی قرمز و زرد رنگ حاصل از فرسایش دامنه های کوهستانی تالش را دارد و برخی دیگر معتقدند که نام اصلی این قلعه با املای سلسال است و سلسال در لغت به معنای آب خنک و خوشگوار است و در خصوص قلعه نیز آب بسیار اهمیت دارد و یکی از لوازم بسیار مهم در یک قلعه داشتن آب انبار است و نظریه ای در خصوص حمل آب و بسیار خنک و خوشگوار این قلعه از زمان های دور از طریق سوله های سفالین (تنبوشه) از ییلاق سوباتان آورده و سرازیر می شده است و به آب انبار می رسیده و نظریه دیگر در خصوص حمل آب باران از سقف و از طریق تنبوشه ها به آب انبار است این قلعه تا قبل از حفاری های سال های اخیر که جناب آقای سید مهدی میر صالحی کارشناس میراث فرهنگی در سال ۸۲ در این منطقه انجام دادند هیچ گونه سند یا مدرکی وجود نداشته است به جز افسانه هایی که در خصوص این قلعه نقل می کنند و آقای منوچهر ستوده در کتاب خود به یکی از آن ها اشاره کرده است که می گوید سلسال نام یک پادشاه افسانه ای بوده است که در کوهستان ها قلعه های بسیاری بنا کرده است و افسانه های دیگری همچون افسانه قصه مرد جادوگر که توانسته بود درب قلعه سلسال به کمک دست مبارک حضرت علی (ع)، زیرا این قلعه به علت داشتن فولادی محکم و بزرگ مشهور بوه است و به طوری که این قلعه مدت زمان طولانی از دسترس مسلمانان شیعه به دور بوده است تا هنگامی که درب آن توسط انگشت کوچک حضرت علی باز گردیده و افسانه دیگر هم قصه آب حیات اسکندر است که وزیر اسکندر آنرا به مکانی مستحکم و تو در تو می فرستد که چشمه ای دارد که آب آن آب حیات جاودانه زندگی انسان است و اشاره به چشمه خوشگوار قلعه سلسال دارد که در زمان های بسیار دور در آن جاری بوده است.
قلعه لیسار به دلیل شرایط خاص جغرافیایی و واقع شدن در میان شالیزار ها برنج و باغات گیلاس تالش و نزدیکی اش به دریای خزر دارای آب و هوای بسیار مطبوعی می باشد و در اطراف آن چشمه ها و رودخانه های متعددی جریان دارند که یکی از رودخانه های مهم آن رودخانه هره دشت (لیسار) و دیگری رودخانه خلیل جو یا قلعه بین است که رود هره دشت از ارتفاعات ۲۶۰۰ متری داش بلاغی تالش سرچشمه می گیرد. و از چشمه های معروف آن منطقه یکی چشمه حاج آقا بلاغی و دیگری آقا دابلاغی است که این چشمه در جنوب شرقی و در زیر قلعه واقع شده است.
کاوش های صورت گرفته در خصوص این قلعه نکات بسیار جالبی وجود دارد که یکی از آن ها ارتباط مستقیم و عمیق میان نقوش سفالینه و ظروف بدست آمده در قلعه با نقوش دست یافته های سنتی منطقه تالش است که شامل نقوش کاج ها، گل ها، حیوانات اشکال هندسی است.
رابینو در سال ۱۳۳۱ هجری قمری از این قلعه بازدید نموده و آن را بسیار مستحکم توصیف کرده است.
در ادامه حفاری با بررسی پی معماری قلعه، محل تقسیم آب، تنبوشه های سفالی انتقال آب، سفال های شکسته متعدد، تنور های متعدد جهت پخت غذا، ظروف مخصوص پخت غذا و آثار فلزی مانند میخ طویله های کوچک و بزرگ و سگک لباس به دست آمد. در آخرین مرحله کاوش به سه شی بسیار با ارزش و منحصر به فرد رسیده شد که یکی از آن ها یک پیکان آهنی بود و این فرضیه را به این واقعیت نزدیک تر کرد که این قلعه بر اثر هجوم و یک واقعه نظامی با توجه به آثار فراوان آتش سوزی در کف بنا سوخته و تخریب گردیده است و دیگری یک قلمدان مسی نقره کوب بود که خطوطی بر روی آن نوشته شده بود که این خطوط احتمالا جزء خطوط ریحان می باشد و سومین شی به دست آمده یک سکه یا فلوس مسی مربوط به دوره اتابکان آذربایجان و قرن ششم هجری بود زیرا که اتابکان آذربایجان جزء نائب السلطنه های سلجوقی محسوب می شدند و سلسله سلجوقی از قرن ۴ تا ۶ هجری حکومت می کردند. سکه به دست آمده مربوط به دومین اتابک آذربایجان معروف به «جهان پهلوان محمد» می باشد که بر روی یک طرف آن نوشته شده (المستضی باا… السلطان الاعظم طغرل) و در روی دیگر آن نوشته شده بود (الملک المعظمه اتابک اعظم محمد) که المستضی باا… در واقع همان سی و سومین خلیفه عباسی و احتمالا سی و هفتمین خلیفه عباسی هم آخرین خلیفه عباسی بوده است و طغرل نیز جز دست نشانده های سلاطین سلجوقی بوده و جهان پهلوان محمد به نوعی جانشین طغرل و جزء فامیل های سببی طغرل و سلجوقیان محسوب می شده است و این موضوع نشانگر این است که این منطقه یا جزء حوضه حکمرانی اتابکان بوده و یا مراوداتی با آنها داشته و به احتمال زیاد قلعه لیسار چون قلعه ای هم تدافعی و هم مرزبانی بوده جزء آخرین نقاط مرزی حوضه اتابکان آذربایجان محسوب می شده است زیرا دارای موقعیت سوق الجیشی است و بر روی تپه ای منفرد و به ارتفاع ۱۰۰ متر واقع گردیده است و به علت نزدیکی آن به ساحل دریا و جاده قدیمی ساحلی می توانسته هم بر دریا و هم بر کل منطقه نظارت و کنترل داشته باشد. در کاوش های بیرون قلعه نیز به دو سکه مسی برخورد شد که فاقد نوشته بود ولی مربوط به همان دوره اتابکان می باشد و با توجه به حفاری های صورت گرفته و اطلاعات به دست آمده از روی سکه ها و سفال ها نتیجه گیری شد که این قلعه مربوط به دوره سلجوقی بوده و دارای قدمت حدود هزار سال می باشد و می توان آن را قدمی ترین بنای استان گیلان نام برد و مساحت تقریبی این قلعه حدود نیم هکتار و جنس بارو های مستحکم آن از سنگ لاشه و ساروج است و دارای قطری بیش از ۵/۱ متر است.
با توجه به اینکه کار های مرمتی خوبی بر روی آن صورت نگرفته و این بنا در حال تخریب می باشد در صورتی که این منطقه به خاطر دارا بودن شرایط بسیار عالی گردشگری و نزدیکی آن هم به کوه و هم به جنگل و هم به دریا و جاده بین المللی آستارا – رشت طرح های گسترده ای را می توان جهت جذب گردشگر و توریست در آن اجرا نمود. طرح هایی همچون جاده کشی از خود قلعه تا به دریا و قرار دادن کالسکه هایی جهت عبور و مرور و جابه جایی گردشگران و یا کشیدن خطوط تله کابین از کوه مشرف به قلعه تا خود قلعه که به جرات می توان گفت یک مجموعه توانمند گردشگری در استان و شاید در کشور بتوان ایجاد نمود.
با ایجاد امکانات رفاهی و خدماتی در بلندترین برج آجری جهان و امام زاده یحیی ابن زید در گنبد قابوس، زمینه خدمت رسانی مناسب به گردشگران تابستانی مهیا شد.
رییس اداره میراث فرهنگی شهرستان گنبد کاووس گفت: در راستای خدمت رسانی مطلوب به مسافران و گردشگران در ایام تابستان، ۲۰ اتاق در امام زاده یحیی این زید تجهیز و ساماندهی شده و امکانات رفاهی در این امام زاده و مکان تاریخی فراهم آمده است. قدرت شاکری افزود: نمایشگاه صنایع دستی نیز به همراه برپایی ۴ آلاچیق در محوطه برج قابوس گنبد تا پایان شهریور ماه برپا شده و پذیرای مسافران و گردشگران است.
دبیر ستاد تسهیلات سفرهای این شهرستان ادامه داد: با همکاری اداره ارشاد اسلامی این شهرستان، در روز های پنج شنبه و جمعه در محوطه این مکان تاریخی اقوام مختلف استان به اجرای زنده موسیقی می پردازند. رییس اداره میراث فرهنگی شهرستان گنبد کاووس تصریح کرد: چادر های هلال احمر نیز در محوطه برج قابوس جهت رفاه حال مسافران برپا شده و با برپایی مسابقات نقاشی و موسیقی در این مکان به جذب بیشتر گردشگر در ایام تابستان اقدام شده است. وی یادآور شد: کیوسک های راهنمایی مسافران در ورودی های این شهرستان دایر شده و نظارت بر تاسیسات گردشگری این شهرستان نیز وجود دارد. شاکری اظهار امیدواری کرد: با همکاری سایر ادارات این شهرستان، خدمات مطلوب و شایسته ای به مسافران و گردشگران این استان ارائه شود.
برج قابوس بنایی تاریخی از سده چهارم هجری است که در گنبد کاووس، قرار دارد. سبک معماری بنا شیوه رازی است. این بنا که یکی از بلندترین بناهای آجری جهان بهشمار میآید بر فراز تپهای خاکی که قریب پانزده متر از سطح زمین بلندتر است قرار دارد. مقبره امام زاده یحیی ابن زید در قسمت غربی شهر گنبد کاووس واقع شده است. این بنا از معروفترین بناهای متبرکه استان گلستان و از فرزندان امام زین العابدین که در زمان حکومت بنی امیه قیام کرده و در سال ۱۲۰ ه.ق به قتل رسید.
جاده کرج – چالوس یکی از مهمترین قطبهـای گردشگری ایران است. که مناطق و اماکن دیدنی موجود در این جاده، آنرا به عنوان چهارمین جاده زیبای دنیا تبدیل کرده است. وجود رودخانه کرج به موازات جاده کرج – چـالوس، سد کرج و روستای کوچک و زیبای واریان که همچون جزیره ای کوچک در آنسوی آب سد کرج می باشد زیبایی های این جاده را دو چندان کرده است.
این جاده از شمال به استان مازندران شهرستان چالوس، از شرق به شهرستان تهران و شمیرانات، از غرب به منطقه طالقان و از جنوب به شهر کرج متصل است.
نخستین جاذبه ای که در ابتدای ورودی به آسارا از سمت کرج به چشم می خورد، قلعه تاریخی صلصال است که قدمت آن به دوران پیش از اسلام باز می گردد. آبشار زیبـا و دیدنی هفت چشمه در منطقه آدران در کیلومتر ۱۷ جـاده کرج – چالوس، آبشار و پیست اسکی خور، آبشار روستای کلهـا، چشمه وله در فاصله دو کیلومتری گچسر در روستای وله، باغ لاله ها، تپه شنستون، قلعه دزدبنـد، کـاخ شهرستانـک، امـامـزاده سپهسالار، قلعه ری زمین، غـار زیبای یخ مراد در روستای کهنه ده، غارهای ری زمین و سیراچال و کاخ ها و قلعـه های قدیمی که قدمت آن به دوران ساسانیان می رسد از جمله مهمترین نقاط دیدنی این جاده محسوب می شود.
بخش آسارا از نظر منابع طبیعی و تاریخی آنچنان غنی است که ظرفیت لازم برای ایجاد صنعت جهانگردی و گردشگری بین المللی را نیز دارد و جاده کرج – چالوس به عنوان یکی از زیباترین و دیدنی ترین جاده های جهان در این بخش واقع است. سالانه حدود ۱۳ میلیون جهانگرد و گـردشگر داخلی از این جـاده بازدید می کنند. بخش آسارا بـا دارا بودن سه قله بالای چهار هزار متر، پیست اسکی بینالمللی دیزین از مناطق مهم گردشگری ورزشی محسوب می شود. جاده چالوس با داشتن ۱۵۰ واحد پذیرایی بین راهی، سه هتل به نامهای گاجره، گچسر و دیزین و یک مهمانپذیر بـه نـام هتل سفید آماده پذیرایی و سرویس دهی به مهمانان این جاده زیبا است. بخش آسارا کرج با دارا بودن ۵۶ روستا حدود ۳۰ هزار نفر جمعیت دارد.
چشمه باباامان در کیلومتر ۱۰ جاده بجنورد – مشهد، به فاصله تقریبی ۳۰۰ متر از جاده، واقع شدهاست. آب این چشمه، جزء دسته آبهای سولفاته کلسیک و سدیک است و مصرف آن صفراآور و ملین و تسهیل کننده اعمال گوارشی و دافع سموم است. این پارک دارای استخرهای متعدد و پارک جنگلی است و حدود ۴۰ هکتار وسعت دارد. در این تفرجگاه امازاده آی وجود دارد که به بابا امان مشهور است. این تفرجگاه به دلیل قرار داشتن در کنار جاده اصلی در فصول مسافرتی یکی از محلهای اصلی اتراق مسافرین و زائرین است. مجموعه تفریحی باباامان در منطقه جنگلی حاشیه جاده ارتباطی بجنورد به مشهد با هشت استخر و آبشار و بیش از ۲۰۰ هکتار جنگل، توقفگاهی جذاب برای مسافران و زایران در این خطه است. بیش از ۴۰۰ هزار اصله درخت از قبیل چنار بعضا ۴۰۰ ساله به همراه درختان زبان گنجشگ، اقاقیا، زالزالک، زردآلو و بید در این مجموعه وجود دارد چشمه این مجموعه تفریحی که از نوع آب های معدنی محسوب میشود ۳۵ تا ۴۰ متر مکعب در ثانیه آبدهی دارد. آب باباامان از چهار نقطه درون تپهای میجوشد و به درون استخرهایی میریزد که با اختلاف سطح ساخته شدهاست. از میان درختان چنار کهنسال، بر فراز تپهای که چشمه در مجاورت آن قرار دارد، بنای امام زادهای معروف به شاهزاده اسماعیل قرار دارد. در آغوش تپهها، درختان انبوه و مناظر تماشایی باباامان تاسیساتی نظیر متل، رستوران، پارک کودک و محل استراحت خانوادهها جای گرفته است هوای لطیف و شب های دل انگیز و زیبای باباامان هر گردشگری را به خود جذب میکند.
منبع: ویکیپدیا
دهی از دهستان مرکزی بخش حومه شهرستان بجنورد ۶ هزارگزی شمال خاوری بجنورد سر راه شوسه بجنورد به قوچان. جلگه معتدل. سکنه آن ۱۷۷ تن شیعه، کرمانجی. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آنجا غلات بنشن و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه ماشین رو دارد چشمه معروف باباامان در این ده است.
منبع: لغت نامه دهخدا
