گردشگری، سیاحت یا توریسم به طور کلی به عنوان مسافرت تفریحی در نظر گرفته می‌ شود. هر چند که در سال ‌های اخیر شامل هر گونه مسافرتی می‌ شود که شخص به واسطه آن از محیط کار یا زندگی خود خارج شود. به کسی که گردشگری می‌ کند گردشگر، سیاح یا توریست گفته می ‌شود. واژه گردشگر از زمانی پدید آمد که افراد طبقه متوسط اقدام به مسافرت کردن نمودند. از زمانی که مردم توانایی مالی بیشتری پیدا کردند و عمرشان طولانی‌ تر شد، این امر ممکن شد. اغلب گردشگر ها بیش از هر چیز به آب و هوا، فرهنگ یا طبیعت مقصد خود علاقمند هستند. ثروتمندان همیشه به مناطق دور دست سفر کرده‌ اند، البته نه به صورت اتفاقی، بلکه در نهایت به یک منظور خاص: برای دیدن ساختمان‌ های معروف و آثار هنری، آموختن زبان ‌های جدید و چشیدن غذا های متفاوت. گردشگری سازمان ‌یافته امروزه یک صنعت بسیار مهم در تمام جهان است.

تاریخچه
لغت گردشگری (tourism) از کلمه tour به معنای گشتن اخذ شده که ریشه در لغت لاتین turns به معنای دور زدن، رفت و برگشت بین مبدا و مقصد و رخش دارد که از یونانی به اسپانیایی و فرانسه و در نهایت به انگلیسی راه یافته ‌است.
افراد ثروتمند معمولا به اقصی نقاط جهان سفر می ‌کنند تا شاهکار های هنری را ببینند، زبان‌ های جدید بیاموزند، با فرهنگ ‌های جدید آشنا شوند و یا با غذا های دیگر کشور ها آشنا شوند. اصطلاحات «توریسم» و «توریست» اولین بار در سال ۱۹۳۷ توسط جامعه ملل مورد استفاده قرار گرفتند. گردشگری به سفر به خارج از کشور و با مدت زمان بیش از ۲۴ ساعت اطلاق می ‌شود.

تاریخچه گردشگری در اروپا به سفر های زائران قرون وسطی بر می ‌گردد. زائران کلیسای اعظم کانتربوری در انگلستان مسافرت خود را مسافرتی مذهبی دانسته و آن را تجربه‌ ای در روز تعطیل خود تلقی می‌ کردند. زائران فعالیت ‌هایی را آغاز کردند که هنوز هم آنها را می‌ توان مشاهده کرد، مثلا: سوغاتی آوردن از سفر، باز کردن حساب ‌های اعتباری در بانک ‌های خارجی (که در قرون وسطی شبکه‌ های بین‌المللی یهودیان و لمباردها موسس آن بودند) و استفاده از اشکال مختلف حمل و نقل (مانند استفاده زائران مقبره سانتیاگو و کومپستلا از کشتی‌ های شراب انگلیسی در قرون وسطی که شراب را به بندر ویگو اسپانیا منتقل می‌ کردند). هنوز زائران در صنعت گردشگری جایگاه مهمی دارند. البته اشکال سکولار آن نیز شکل گرفته‌اند که می‌ توان از بازدید از مقبره جیم موریسون در گورستان پرلاشز نام برد.
در طی قرن شانزدهم در انگلستان برگزاری تور های بزرگ تفریحی کاملا مرسوم بود. پسران نجیب ‌زادگان و اشراف را برای کسب تجربه به تور های دور اروپا اعزام می ‌کردند. قرن هیجدهم عصر طلایی تور های بزرگ بود. در شرق و به ویژه بین مسلمانان گردشگری زیارتی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و مسلمانان از صدر اسلام به سفر حج می ‌رفتند.

گردشگر درمانی
گردشگر درمانی هم همیشه وجود داشته ولی تا قبل از قرن هیجدهم اهمیت چندانی برای آن قائل نبودند در انگلستان این بخش به شهر های دارای چشمه ‌های آب گرم اختصاص داشت و عموما مناطقی که آب ‌های معدنی داشتند برای درمان امراض مختلف از بیماری ‌های روده‌ای گرفته تا کبدی و برونشیت مورد توجه قرار می‌ گرفتند.

گردشگری تفریحی
سفر تفریحی از ابداعات انگلستان بود و ریشه در عوامل جامعه شناختی داشت. بریتانیا نخستین کشور اروپایی بود که انقلاب صنعتی را آغاز نمود و جامعه صنعتی نخستین جامعه‌ ای بود که فرصت تفریح را برای تعداد روز افزونی از مردم فراهم می ‌آورد. در شروع کار این تفریحات برای طبقه کارگری ممکن نبود بلکه صاحبان ماشین تولید مالکین کارخانجات و تجار و اقتصاد مدارها از این فرصت بهره مند بودند. بدین ترتیب طبقه متوسط هم پدید آمد.
در نامگذاری بسیاری از این مناطق رد پایی از اصل و ریشه بریتانیایی دیده می‌ شود. مثلا در نیس که اولین مرکز تفریحی ایام تعطیلات در فرانسه بود مراسم ویژه ‌ای به نام پرومناد دزانگلی برگزار می ‌شود. در بسیاری از دیگر ایام تاریخی قاره اروپا و حتی نامگذاری هتل‌ های قصرگونه نیز این قاعده مستثنی نیستند و نام هایی چون هتل بریستول، کارلتون و مجستیک جملگی نشان از تاثیر گذاری ‌های مشتری های انگلیسی دارند.

گردشگری زمستانی
وزرش های زمستانی عمدتا از اختراعات طبقات مرفه بریتانیا هستند که در بدو امر در روستا های زرمات، والایس و سنت موریتس سوئیس در سال ۱۸۶۴ مطرح و معرفی شده‌ اند. نخستین تور ورزشی زمستانی برای ایام تعطیل یا تعطیلات زمستانی در سال ۱۹۰۳ عازم آولبودن شد که آن هم در سوئیس بود. ورزش سازماندهی شده در بریتانیا پیش از رسیدن به کشور های دیگر به رونق رسیده بود. واژگان ورزش شاهد این مدعا هستند از جمله: راگبی، فوتبال و بکس که تماما ریشه انگلیسی دارند حتی تنیس که یک ورزش اصیل فرانسوی است از سوی بریتانیایی‌ ها جنبه رسمی پیدا کرد و قانونمند شد و حتی اولین میزبانی رقابت های قهرمانی در قرن نوزدهم را عهده دار شد (در ویمبلی)
ورزشهای زمستانی پاسخ طبیعی به نیاز کلاس خاصی به تفریح در سردترین فصل سال بود.

مسافرت دسته جمعی
مسافرت دسته جمعی تا دو شرط تامین نشود به فعلیت در نمی‌ آید.

* پیشرفت در تکنولوژی که حمل و نقل جمع زیادی را ممکن می‌ سازد. بدون اینکه نیار به فضا و زمان زیادی داشته باشد تا به مراکز تفریحی برسند.
* عده بیشتری شروع به استفاده از اوقات فراغت نمایند.

پدر گردشگری گروهی نوین توماس کوک بود که در ۵ جولای ۱۸۴۱ اولین تور بزرگ گروهی را سازماندهی کرد. او ترتیب سفر یک گروه ۵۷ نفری با هزینه هر نفر یک شیلینگ را برای کارکنان راه آهن داد که از لیچستر به لاگ بورو به مسافت ۱۱ مایل را طی نمودند. کوک عملا در هر بخش از سفر تنها جزئی از هزینه‌ های هر نفر را پرداخت می ‌کرد مثلا برای پرداخت تمام بلیط‌ های قطار از تخفیف مبتنی بر قرارداد با راه آهن استفاده می ‌شد. از امتیازات حذف مبالغ ورودی در تفریحگاه‌ های خصوصی هم استفاده کردند. روش نرخ گذاری غذا هم روش پرداخت ورودی ثابت به ازای هر نفر و آزاد بودن صرف هر نوع غذا بود که معمولا در جشن‌ ها و تعطیلات از این سیستم نرخ گذاری استفاده می‌ شد. توماس کوک تدارک ارائه بسته‌ های ایام تعطیل حاوی لوازم مورد نیاز مسافران را دید که البته در انگلستان و سپس در سراسر اروپا عرضه می‌ شدند. چیزی نگذشت عده زیادی به تقلید از وی روی آوردند (مثل انجمن گردشگری پلی تکنیک، دین وداوسون و غیره) و درنتیجه این ضعف به سرعت در بریتانیا رشد کرد در عصر ویکتوریا رشد اصلی در میان طبقه متوسط جامعه بود که در مشاغل خود از مرخصی برخوردار شده بودند و می ‌توانستند به سفر های تفریحی بروند و حتی مدتی در سفر اقامت هم داشته باشند اقامتگاه انان نیز توسط سازمان های کارفرما تحت عنوان مسکن اداری تامین می ‌شد. قانون تعطیلی بانک ۱۸۷۱ برای کارگران حق قانونی استفاده از تعطیلات را به ارمغان آورد اگرچه در آن هنگام برای این مدت حقوقی به کارگان پرداخت نمی‌ شد. در ربع چهارم قرن نوزدهم، تعطیلات کارگری در بریتانیا کاملا جا افتاد و بیشتر این ایام هم صرف تفریح در ساحل می‌ شد. گسترش راه آهن در قرن نوزدهم منجر به رشد شهر های ساحلی بریتانیا گردید و آن ها را از مراکز روستایی دور افتاده به شهر های پر رونق تبدیل ساخت. در پی ساخت خط راه آهن بلک پول به فیلت وود و سرمایه گذاری‌ های خود شرکت راه آهن مناطق تفریحی بسیاری در این امتداد شکل گرفتند از جمله مورکامبی و کلیتر وپس از دیگر مراکز می‌توانیم به اسکاربورو در یورک شایر اشاره کنیم؛ وستون – سوپر – میر که برای مردم نواحی بریستول نباشد و اسکگنس که ساکنین نواحی صنعتی شرق میدلندز به آن سرو شکل داده بودند نیز از همین زمره هستند. کوکینز در لندن مرکز تفریحی مهم در جنوبی تریم نقاط ساحلی این کشور شد. هم چنین استفاده از قایق های پدالی در رودخانه تایمز به همراه مراکز تفریحی براو داستیرز؛ برایتون؛ و ایست بورن از راه هایی بودند که راه آهن در حوزه‌ های مختلف مثل بورنماوس بورگنورریگز و وی موث سبب رونق سفرهای گردشگری بودند. گردشگری به مدت یک قرن هنجار محسوب می‌شد و مسافرت خارجی صرفا مخصوص اغنیا و شخصیت‌های فرهنگی بود. برخی از اهداف و مقاصد درون کشور مثل دریاچه دیستریک لیک واسنودونیا برای ساکنین ‌های شهر ها جذابیت زیادی داشتند و چشم انداز بسیار زیبایی داشتند در دهه ۱۹۳۰ مراکز کمپ تفریحی ویژه ایام تعطیل ظهور یافتند ولی این پدیده در دوران پس از جنگ به شدت رونق یافت. از جمله این اردوگاه های مشهور می ‌توان به بولتینز و پونتیس اشاره کرد ولی شهرت آن ریشه در سفر های اتباع خارجی و مواجهه روز افزون با جاذبه‌ های آن ها برای گردشگران داشت. هر چه به اواخر قرن بیستم نزدیک تر می ‌شدیم بازار گردشگری در داخل کشور داغ تر و داغ تر می ‌شد و رفته رفته به شرکت های هلنی هم تعمیم یافت مثل شرکت سنتز پارکز. شرکت Cox & Co که بعدها به Cox & Kings تغییر نام داد از سال ۱۷۵۸ فعال بوده‌است و کار اصلی آن تمهیدات جابجایی ارتش بریتانیا در سراسر اروپا بوده در حالی که بعنوان یک عامل اصلی برای هنگ ‌های مختلف ارتش فعالیت می ‌کرد اقدامات پرداخت حقوق، تامین پوشاک و ملزومات سفر نظامیان را هم به عهده داشت. در قرن نوزدهم شبکه دفاتر کار آنان حاوی بانک و دفاتر مسافران هم می‌شد. بعد ها فعالیت گسترده‌ای در هند و حمل و نقل دریایی دریایی در فرانسه و خاورمیانه را هم به کار های خود اضافه نمود. مرخصی های با حقوق از دیگر عوامل تاثیرگذار بر توسعه صنعت گردشگری بود:

* ۵/۱ میلیون کارگر در سال (۱۹۲۵) از این امتیاز برخوردار شدند.
* و تا سال ۱۹۳۹ این جمعیت به ۱۱ میلیون نفر (یعنی ۳۰ درصد جمعیت در خانواده‌ ها) رسید.

در ایالات متحده اولین تفریحگاه ‌های بزرگ ساحلی دنیا به سبک و سیاق اروپایی در آتلانتیس سیتی، نیوجرسی احداث شدند. در قاره اروپا اولین مراکز تفریحی عبارت بودند از اوستند برای مردم بروکسل و بولون – سور- من پاس دوکالایس و دیویل (کالوادوس) (برای پاریسی‌ها).

گردشگری گروهی بین المللی
سرعت زیاد قطار به معنی قابلیت توسعه صنعت گردشگری در عرصه بین المللی بود. می ‌توان سفر های دریایی آسان را هم به آن اضافه کرد. تا سال ۱۹۰۱ تعداد افرادی که از کانال انگیس به طرف فرانسه با بلژیک می‌ رفتند به نیم میلیون نفر در سال رسید. شرکت های کشتیرانی نگران کابین های خالی کشتی هایشان بودند. مثلا شرکت ناوبری پنینسولار و اورینتال استیم دریافت که عمده مسافران آنان به هندوستان و خاور دور در مارس سوار کشتی می ‌شوند. متعاقبا ترتیبی دادند تا مردم ایام تعطیل را با رغبت بیشتری در مسیر دریایی لندن به لیبسون و جیبرالتار بگذرانند. دیگر شرکت ها نیز کشتی های قدیمی خود را در مسیر گشت‌ های تابستانی قرار دادند.

اما عصر واقعی مسافرت های جمعی و گروهی بین المللی پس از جنگ جهانی دوم با مسافرت های هوایی، رشد بیشتری یافت. در دوران پس از جنگ، بخش عمده هواپیما های ترابری مثل داگلاس داکوتا که از اعتماد و قابلیت بالایی برخوردار بود با همراهی خلبانان نظامی به کار حمل و نقل مسافر پرداختند. و به صورت پروازهای چارتر وارد عمل شدند. متخصصین گردشگری هم برای پرواز های اروپایی مثل پاریس و اوستند از آن ها استفاده می ‌کردند. ولادیمیر رایتس روش نوینی را برای گردشگری در ۲۰ می‌ ۱۹۵۰ در شرکت جدید التاسیس افق، یا هورایزن ابداع کرد و طی آن سفر دو هفته ‌ای به کالوی را طراحی نمود. سفر با این تور اختصاصی برای هر نفر ۳۲ پوند و ۱۰ سنت بود. مسافران می ‌توانستند در چادر های سفر بخوابند روزی دو وعده غذا و شراب محلی بخورند. چنین سفری برای مردم جنگ دیده جنگ جهانی دوم بسیار روحیه بخش بود. ظرف مدت ۱۰ سال شرکت وی گردشگری گروهی را شروع کرده بود و مقاصد پالما دومایورکا (۱۹۵۲)، لوردس (۱۹۵۳) کوستا براوا (۱۹۵۴) آلگیرو (۱۹۵۴) دمینورکا (۱۹۵۵) پورتو (۱۹۵۶) کازابلانکا (۱۹۵۷) و کاستا دلسول (۱۹۵۹) را پوشش می ‌داد.

اما این تور ها با خطوط هواپیمایی ارزان و بوسیله پکیج‌ های گرشگری بیم المللی انجام می ‌شدند. معرفی سیستم قانونمند خطوط هواپیمایی پس از جنگ نیز از عوامل موثر در توسعه صنعت گردشگری بود موافقتنامه ‌های دو جانبه سبب تثبیت قیمت بلیط هواپیما ها می ‌شد و همین امر صندلی های خالی هواپیما را به حداقل می ‌رسانید. بویژه اینکه خرید یکجای انبوه بلیط‌ ها توسط تور های جمعی متضمن سود اقتصادی این خطوط می‌ باشد. و بدین سان اساس تور های گروهی نوین بنا نهاده شد. این پیشرفت‌ ها با افزایش جدی کیفیت استاندارد های زندگی در بریتانیا همراه شدند. و در اواخر دهه ۱۹۵۰ بود که هارولد مکمیلان جرات کرد مدعی شود «هرگز چنین تجربه خوبی نداشته‌اید.» همچنین در اواخر این دهه تحول چشمگیر دیگری حادث شد. افت ارزش پزوتا سبب شد که اسپانیا مقصد خوبی برای گردشگران شود ارزانی نرخ اسکان گردشگران زیادی را جذب کرد. توریسم گروهی در این ایام به شدت رونق گرفته بود و میدان آن ها در پی افزایش فرصت های گردشگری و کاهش نرخ‌ ها در کشور های دیگری بودند که استاندارد زندگی در آن ها پایین تر باشد. اما نقاط فقیر دنیا که در آن ایام شاهد جذب گردشگر بودند با رشد استاندارد های زندگی مواجه شدند و از قبل توریسم سود سرشاری کسب کردند. اسپانیا و جزایر بالریک از مقاصد اصلی توریسم شدند و در دهه ۱۹۸۰ توسعه در آن ها به اوج خود رسید. در عین حال متولیان صنعت توریسم در بریتانیا آنگارو را در پرتغال بنا کردند. جستجوی بی وقفه برای یافتن مقاصد جدید و ارزان تر سبب شد این صنعت به جزایر یونان، ایتالیا، تونس مراکش بخش هایی از سواحل ترکیه و اخیرا کراوسی کشیده شود. امروزه برای کارگرانی که در لندن زندگی می‌ کنند دسترسی به ونیز به مراتب ساده تر از دسترسی به برایتون در ۱۰۰ سال قبل است. این تحولات سبب شد تا از دهه ۱۹۷۰ به بعد سواحل بریتانیا از رونق بیافتند. برخی از این نواحی ساحلی مثل نیوبرایتون کلا از بین رفتند برخی دیگر هم دوباره خود را احیا کردند و امروزه شاهد سفر های روزمره و حضور گردشگران در ایام تعطیل آخر هفته هستند.

پیشرفت های اخیر
طی چند دهه اخیر شاهد رشد چشمگیر توریسم، بویژه در اروپا، بوده ‌ایم و سفر های بین المللی برای تعطیلات کوتاه بسیار مرسوم شده ‌است. گردشگران از درآمد بیشتر و اوقات فراغت بیشتری برخوردار شده ‌اند. همچنین از سطح تحصیلات و ذائقه ‌های متنوع بیشتری هم بهره می‌ گیرند. لذا امروزه بیش از هر زمان دیگری در پی کیفیت برتر هستند و در نتیجه:

* بازار توریسم گروهی برای استفاده از آفتاب دریا و شن به شدت تفکیک شده‌است. مردم به صورت های کاملا اختصاصی این جذابیت ها گرایش نشان می‌ دهند مثلا کلوپ ۳۰ از هتل ‌های آرامتر و مجلل تری برخوردار است و افراد بیشتری را جذب می‌ کند.
* مردم از مکان ‌های تفریحی اروپایی و بریتانیایی گرفته تا هتل‌ های روستایی را برای اقامت های تفریحی کوتاه خود انتخاب می ‌کردند.
* مردم برای بازدید از مراکز خاصی که جاذبه و فعالیت‌ های خاصی را انجام می‌ دهند استقبال می ‌کنند.
* پیشرفت‌ های زیرساختار های تکنولوژی و ترابری (بویژه پس از اختراع جمبوجت) انواع سفر های ایام تعطیلات را مطرح کرده ‌اند.
* بازار سفر های گشت و گذاری در ایام تعطیل رونق گرفته ‌است.
* مسافرت های طولانی مدت به مقاصد دور دست مثل تایلند یا کنیا مرسوم شده ‌اند.
* پدیده پرواز های ارزان قیمت به کمک نسل جدید فرودگاه ‌های کوچک محلی بوجود آمده‌است.

همچنین تغییراتی در سبک زندگی ایجاد شده که تعاریف فعلی توریسم را زیر سوال برده ‌اند. برخی مردم (بویژه افرادی بالای سن ۴۵ سالگی و بازنشستگان) به سراغ توریسم رفته و بعضا تمام سال را با این تور ها می‌ گذرانند. هفته‌ ای چند بار در خارج از منزل غذا می ‌خورند به تئاتر می‌ روند، به گشت و گذار های روزانه می ‌پردازند و در سال نیز چند بار مسافرت می ‌کنند. بخش اعظم این تغییرات به تنوع خرید منجر شده ‌اند. امروزه خرید انواع محصولات گردشگری از طریق اینترنت صورت می ‌گیرد. برخی از سایت ‌های اینترنتی تخفِف ‌های زیادی را برای این محصولات در نظر گرفته ‌اند که با هدف جلب مشتری صورت می‌ گیرد. البته گاهی در این صنعت اختلالاتی هم بروز می ‌کند مثل واقعه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و تهدیدات تروریستی علیه مراکز گردشگری مثل شهر های اروپایی و بالی. برخی مراکز گردشگری مثل کاستا دل سول، بالیرس و کانکن به دلیل تغییر سلیقه مردم شهرت خود را از دست داده ‌اند. چرا که با سایر مراکز تفاوت‌ های زیادی دارند. ساخت و ساز و تخریب طبیعت نیز اغلب می ‌تواند جلوه ‌های زیبایی مناطق مذکور را تغییر داده و کاهش گردشگر را سبب شود. این وضعیت در کاستا براوا در اسپانیا طی دو دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ کاملا مشهود بوده‌ است. امروزه تنها ۱۱٪ منطقه و فضای سبز آن دست نخورده باقی مانده ‌است که این امر باعث ایجاد بحران در امر جذب گردشگر در این منطقه شده‌است. توریسم پایدار با وقوف مردم نسبت به اثرات چشمگیر این صنعت بر جوامع شهرت بیشتری پیدا می ‌کند. توریسم در حال حاضر در کشور های در حال توسعه روبه رشد نهاده و بویژه در فعالیت ‌های اقتصادی آن ها اهمیت فوق العاده‌ای دارد و از عناصر اصلی درآمد ناخالص ملی محسوب می‌ شود. در سالیان اخیر تعطیلات دوم یا همان تعطیلات رسمی در میان اقشار مردم از جمله درآمد زایی بیشتر بسیار مورد توجه قرار گرفته ‌است. ترکیبات خاص در بسته ‌های (پکیج‌ های) گردشگری و مراکز عرضه این خدمات مثل مراکز اسکی که در پایان هفته مورد توجه قرار می‌ گیرند یا در ایام تعطیل پایان هفته به پارک ملی یا شهری زیبا می ‌روند به این درآمد زایی کمک کرده ‌است. در ۲۶ دسامبر سال ۲۰۰۴ در اثر واقعه سونامی که به علت زمین لرزه شدید اقیانوس هند در گرفت و مرز کشور های آسیایی این اقیانوس و مالدیورا در نوردید هزاران تن ناپدید شدند و بسیاری از گردشگران جان باختند. این واقعه و عملیات پاکسازی این مناطق سبب شد تا در صنعت توریسم در منطقه به شدت آسیب ببیند.

اشکال خاص توریسم
طی چند دهه اخیر اشکال دیگری از توریسم شهرت بیشتری پیدا کرده‌اند. برای نمونه می‌ توان به این اشکال اشاره کرد:

* « مسافرت ماجراجویی » که در آن از نواحی ناهموار بازدید می‌ شود یا ورزش های ماجراجویانه مثل کوهنوردی و قدم زدن (پیاده روی) انجام می ‌گیرد.
* « مسافرت کشاورزی » مسافرت مبتنی بر صنعت کشاورزی که به پشتیبانی از اقتصاد کشاورزی بومی منطقه انجام می ‌شود.
* « مسافرت نیاشناسی » (که آنرا مسافرت نسب شناسی) هم می‌ گویند و هدف از آن سفر به دیار آباء و اجدادی و زادگاه نیاکان و گاهی آشنا شدن با فامیل می‌ باشد.
* « مسافرت میزی » و « مسافرت مجازی » که در آن فرد به صورت فیزیکی سفر نمی‌ کند بلکه از طریق اینترنت، کتاب ها، تلویزیون و غیره به کشف دنیا می‌ پردازد.
* « مسافرت صوتی » شامل تور های صوتی در حین قدم زدن و سایر اشکال راهنمایی صوتی مثلا در موزه‌ ها و نیز کتب سفر شنیداری می‌ شود.
* « مسافرت فروشگاه کتاب » این سیستم اقدامی است در جهت حمایت از فروشگاه ‌های مستقل کتاب و صاحبان آن ها را ترغیب می‌ کند که کتاب های خود را به اقصی نقاط دنیا برده و عرضه نمایند.
* « مسافرت فرهنگی » شامل توریسم شهری بازدید از اماکن و شهر های تاریخی و دیدنی مثل برلین، کاتماندو، لاهور، لیما، بوینس آیرس، لندن، پاریس، دهلی، رم، پراگ، دوبروفنیک، پکن، استانبول، کیوتو، ورشو و مشاهده میراث     فرهنگی آنان می ‌شود. این گردش می‌ تواند حاوی تجربه واقعی و تخصصی فرهنگی هم باشد مثلا در توریسم موزه هنری که در آن افراد از انواع موزه‌ ها بازدید می ‌کنند یا توریسم اپرا که در آن از کنسرت‌ ها و اپرا ها دیدن می ‌شود.
* « مسافرت تاریک » این نوع از توریسم به منزله سفر به مناطق مرتبط با موضوع مرگ رنج است. اولین تور از این دست سفر هایی بود که به لیک هورست انجام شد تا از محل سقوط کشتی فضایی هیندربرگ در نیوجرسی بازدید     به عمل آید.
* « مسافرت مصیبت » سفر به مناطق مصیبت زده‌ است که هدف اصلی نه کمک به مردم بلکه دیدن صحنه‌ های جالب است. اگر این بازدید ها مانع عملیات امداد و نجات و کار های تعمیراتی باشد می‌ توان مسئله ساز هم بشود.
* « مسافرت دارو و مواد مخدر » این نوع توریسم به سفر های خاصی اطلاق می ‌شود که با هدف تهیه دارو اعم از نوع مجاز و غیر مجاز آن انجام می‌ گیرند.
* « مسافرت زیست محیطی » در این نوع گردش کمترین اثر سوء بر محیط زیست ایجاد می ‌شود مثلا تور های صحرایی کنیا، گردش در جنگل های بارانی بلیز و پیاده روی در لاپلاند یا در پارک های ملی.
* « مسافرت تحصیلی » شامل سفر به مراکز تحصیلی یا بازگشت به زندگی جنگلی یا سایر نقاطی می ‌شود که در آن ها می ‌توان انواع کلاس ‌ها را تجربه کرد. مثل کلاس های آشپزی صنایع دستی و غیره.
* « مسافرت افراطی » شامل سفر به نقاط خطرناک و دارای ریسک بالا
* « مسافرت قمار » مثل سفر به شهر آتلانتیک در نیوجرسی لاس وگاس در نوادا پالم اسپرینگ در کالیفرنیا یا مونته کارلو برای انواع قمار در کازینو ها.
* « گردش در باغ » بازدید از باغ های گیاه شناسی در مناطق معروف از نظر تاریخ گیاه شناسی مثل ورسیلز و تاج محل .
* « مسافرت میراث » بازدید از نواحی تاریخی مثل رم، آتن، کراکو یا مراکز صنعتی مثل کانال‌ ها و راه آهن ‌ها و رزم گاه های قدیمی و غیره.
* « مسافرت سلامت » معمولا برای فرار از شهر ها و گریز از استرس یا شاید برای لذت بردن از آفتاب و غیره می‌ باشد. اغلب به استراحت گاه‌ ها و یا «چشمه ‌های آب گرم».
* « مسافرت سرگرمی » گردش به تنهایی یا گروهی برای مشارکت در سرگرمی ‌ها، دیدار با دیگران، و افرادی که علایق مشابهی را دنبال می ‌کنند یا مایلند تجربه‌ای خاص در مورد یک سرگرمی داشته باشند. مثل تور های باغی     رادیوی آماتور گردش‌های DX یا سیرک های رقص میدانی.
* « مسافرت جامع » ویژه کسانی که ناتوانی یا محدودیت‌ های کارکردی دارند. در بعضی از مناطق به آن «توریسم همگانی» گفته می‌ شود. اساس کار آن ها را اصول طراحی و توسعه مقصد جهانی تشکیل می‌ دهد.
* « مسافرت پزشکی » مثل:
o انجام امور خاص پزشکی که در کشور خاصی غیر قانونی محسوب می ‌شود مثل سقط جنین و مرسی کیلینگ برای مراقبت ‌های پیشرفته پزشکی که در کشوری وجود ندارد.
o درمواردی که اقدامات پزشکی با نوبت های طولانی همراه باشد.
o بهره مندی از مراقبت درمانی ارزان و یا رایگان
* « مسافرت فرهنگ پاپ » گردشی که در آن افراد از محل خاصی دیدن می ‌کنند و عموما در پی دیدن فیلم یا خواندن مطلبی در مورد آن هستند.
* « مسافرت دائمی » افراد ثروتمند همیشه در سفر های شغلی و حرفه‌ ای هستند و برخی از آن ها با هدف گریز از مالیات و اینکه ساکن کشور خاصی محسوب نشوند از این نوع گردش استفاده می‌ کنند.
* « مسافرت زیارتی » زائران اماکن مقدس قدیمی (مثل برخی نقاط زیارتی در رم و سانتیاگو دی کامپوستلا ویژه کاتولیک ‌ها)، معابر و عبادتگاه ‌های ویژه هندوان و بودائیان، مونت آتوس یا کلیسا های رنگ آمیزی شده شمال مولداوی     برای ارتودکس ها و مراکز مذهبی مانند مساجد و مقبره ‌ها و غیره.
* « گردشگری جنسی » که به سفر با قصد برقراری رابطه جنسی به خصوص با زنان روسپی انجام می‌ شود.
* « مسافرت تک نفره » که به سفر یک نفره اطلاق می ‌شود.
* « سفر ورزشی » یکی از راه های گذراندن تعطیلات پرداختن به ورزش هایی چون اسکی گلف و شیرجه است. سفر برای تماشای رویداد های ورزشی بین المللی مهم مثل جام جهامی فوتبال یا همراهی تورهای the Ashes.
* « گردشگری فضایی » به گونه جدیدی از گردشگری گفته می‌ شود که در طی آن گردشگر سوار بر یک فضا پیما راهی سفر زیر مداری و یا سفر مداری می‌ شود. سفر های زیر مداری در حال حاضر هنوز عملیاتی نشده است اما سفر های مداری توسط سازمان فضایی فدرال روسیه به مقصد ایستگاه بین‌المللی فضایی انجام می ‌گیرد. هزینه این سفر اکنون ۲۵ میلیون دلار آمریکا است.
* « سفر بی هدف » به سفری گفته می‌ شود که در آن فردی سفر را از مقصد سفر مهم تر می ‌داند و دائما بدون هدف خاصی رهسپار مسافرت می‌ شود.
* « سفر شرابی » بازدید از مناطق تهیه شراب باغ های انگور ویژه تولید شراب میخانه ‌ها مراکز چشیدن انواع شراب جشنواره شراب و امکان خاصی که با هدف مصرف و خرید شراب فعالیت دارند.

بحث‌ هایی در مورد گردشگری
سازمان گردشگری جهانی (UNWTO) پیش بینی می ‌کند که گردشگری بین المللی با نرخ رشد ۴٪ به کار خود ادامه دهد
و اروپا تا سال ۲۰۲۰ همچنان پر جاذبه ترین مناطق گردشگری جهان خواهد ماند ولی سهم این قاره از ۶۰ درصد در سال ۱۹۹۵ به ۴۶ درصد تقلیل خواهد یافت. این در حالی است که روند مسافرت های دور اندکی بیشتر از مسافرت ‌های داخلی خواهد بود و از ۱۸ درصد در سال ۱۹۹۵ به ۲۴ درصد در سال ۲۰۲۰ افزایش خواهد یافت. از زمانی که تجارت الکترونیکی در اینترنت رواج گرفته، محصولات گردشگری از جمله پر معامله ترین اقلام مورد تجارت بوده‌ اند. این محصولات یا سرویس ها با نرخ مقبول در شبکه عرضه می‌ شوند. عرضه کنندگان خدمات گردشگری (سفر ها، هتل‌ ها، خطوط هواپیمایی و غیره) فروش اینترنتی را در دستور کار خود قرار داده‌ اند و بدین ترتیب تا حد زیادی دست واسطه ‌ها کوتاه شده ‌است. انتظار می ‌رود در زمینه سفرهای فضایی طی ربع اول قرن بیست و یکم پیشرفت چشمگیری حاصل شود اگر چه در مقایسه با مراکز سنتی، تعداد گردشگران این بخش قابل توجه نخواهد بود مگر اینکه تکنولوژی ‌هایی چون سیستم‌ های حمل به فضا پیشرفت کرده و ارزان تمام شوند. پیشرفت های تکنولوژیکی می ‌تواند هتل های فضایی را ممکن نمایند و مثلا هواپیما های خورشیدی با فضاپیما های بزرگ را عرضه کنند. هتل های زیر آبی مثل هیدروپلیس هم که انتظار می ‌رود در دبی احداث گردد به این مجموعه اضافه خواهند شد. در اقیانوس نیز گردشگران مورد استقبال کشتی ‌های گشتی بسیار بزرگ و بی نظیر و شاید هم شهر های شناور قرار خواهند گرفت. برخی آینده گرا ها انتظار دارند هتل های سیار و پایه داری ساخته شوند که بتوانند به طور موقت در هر جای کره زمین نصب شوند و هر جا که ساخت هتل‌ ها از نظر سیاسی اقتصادی یا بنا به ملاحظات زیست محیطی قابل قبول نباشد از آن ها استفاده کنند.

اهمیت گردشگری

افزایش در آمد
وقتی جهانگردان به کشوری وارد می‌ شوند الزاما باید هزینه‌ هایی را در آن کشور بپردازند مثل هزینه غذا و هزینه محل اقامت و هتل و مهمانخانه، هزینه تفریحات، هزینه حمل و نقل، هزینه گشت ها، تور ها، و همچنین پولی که بابت خرید سوغاتی و کالای بومی کشور میزبان می‌ پردازند و هزینه ورود به موزه یا مکان دیدنی این هزینه‌ ها از طریق ارزی که وارد کشور میزبان می ‌کنند باعث رونق اقتصادی کشور میزبان می‌ شوند به جهان گردان صادرات نامرئی هم می ‌گویند.

ایجاد شغل
با توسعه فعالیت های جهانگردی زمینه برای ایجاد اشتغال فراهم می‌ شود و این امر برای کشور هایی که با جمعیت جوان و متقاضی روبه رو هستند بسیار مفید است از هر ده نفر گردشگر که وارد کشور میزبان می‌ شود یک فرصت شغلی ایجاد می ‌گردد.

گونه‌ های گردشگری
گردشگری گونه‌ های گوناگونی نیز دارد:

* گردشگری تفریحی: رایج ترین نوع جهانگردی.
* گردشگری درمانی: برای بهره‌گیری از آب های گرم معدنی یا برای بهره‌ گیری از امکانات تشخیصی و درمانی کشور های دارای این ظرفیت.
* گردشگری مذهبی: زیارت و حج و سفر های دینی بودائیان و هندویان و غیره.
* گردشگری بازاری: سفر گردشی به منظور جانبی خرید و فروش کالا.
* گردشگری همایشی: برای شرکت در همایش ‌ها و بازدید از مناطق.
* گردشگری الکترونیک: همان e-Tourism که در بر گیرنده اطلاعات و انجام بخش اعظم سفر به صورت مجازی می‌ باشد.
* بومگردی (اکوتوریسم): گردش در طبیعت
* گردشگری ورزشی : به منظور انجام ورزشی خاص یا مسابقات بین المللی
* گردشگری فضایی: گونه جدیدی در صنعت گردشگری است که فعلا توسط آژانس فضایی روسیه و با اعزام داوطلبان به ایستگاه بین‌المللی فضایی آغاز شده است.

نواحی عمده گردشگری
۱٫ اروپا و حوزه دریای مدیترانه
۲٫ آسیا
۳٫ آمریکا و کانادا

در سال جاری نوروز به عنوان یکی از مهمترین جشن‌ های ایرانیان و ۱۰ کشور دیگر، نه تنها در میراث ناملموس یونسکو به ثبت رسید که در مجمع جهانی سازمان ملل نیز از این روز به عنوان روز جهانی عید نوروز یاد شده است.مجمع عمومی سازمان ملل در نشست ۲۳ فوریه ۲۰۱۰ خود، ۲۱ ماه مارس را به‌ عنوان روز جهانی عید نوروز، با ریشه ایرانی به ‌رسمیت شناخت و آن را در تقویم خود جای داد.در متن به تصویب رسیده مجمع عمومی سازمان ملل، نوروز، جشنی با ریشه ایرانی که قدمتی بیش از ۳ هزار سال دارد و امروزه بیش از ۳۰۰ میلیون نفر آن را جشن می ‌گیرند توصیف شده ‌است.پیش از آن در تاریخ ۸ مهر ۸۸ خورشیدی، نوروز توسط سازمان جهانی یونسکو، به عنوان میراث غیر ملموس جهانی، به ثبت رسیده ‌بود.

دکتر فریدون جنیدی، پژوهشگر تاریخ درباره این باره می‌گوید:آنچه در ثبت پرونده جهانی نوروز، چه در یونسکو و یا سازمان ملل مورد توجه قرار نگرفته اهمیت نوروز و دانش ایرانیان در ستاره‌ شناسی و نجوم است.به واقع نوروز جشن بزرگی بر پایه دانش ریاضی و نجوم ایرانیان است. وی در ادامه می‌گوید: هزاران سال پیش نیاکان ما بر پایه دانش خود به ریاضی و ستاره‌ شناسی روز آغاز بهار را شناخته بودند.آن ‌ها این موضوع را که جهان در این روز به سبزی می‌رود را فهمیده بودند و این توان و اهمیت دانش ایرانیان بر ستاره‌ شناسی را نشان می‌ دهد.به گفته وی خیام،‌ دانشمند و شاعر ایرانی موفق به نوشتن کاملترین سالوار (سالنامه)جهان شده است.سال ‌ها بعد از روی سالوار خیام، سالوار میلادی نوشته شد که اشکالات زیادی دارد.اما متاسفانه امروز سالوار میلادی را به عنوان سالوار جهان می ‌شناسند و این در حالی است هنوز سالوار خیام کاملترین و جامع‌ ترین سالوار محسوب می‌شود.

جشن نوروز از لحظه اعتدال بهاری آغاز می ‌شود.در دانش ستاره ‌شناسی، اعتدال بهاری یا اعتدال ربیعی در نیم‌ کره شمالی زمین به لحظه ‌ای گفته می ‌شود که خورشید از صفحه استوایی زمین می گذرد و به سوی شمال آسمان می‌ رود.این لحظه، لحظه اول برج حمل نامیده می‌شود، و در تقویم خورشیدی با نخستین روز (هرمز روز یا اورمزد روز)از ماه فروردین برابر است.نوروز در تقویم میلادی با ۲۱ یا ۲۲ مارس مطابقت دارد.منشا و زمان پیدایش نوروز، به درستی معلوم نیست.در برخی از متن های کهن ایران از جمله شاهنامه فردوسی و تاریخ طبری، جمشید و در برخی دیگر از متن ها، کیومرث به ‌عنوان پایه ‌گذار نوروز معرفی شده است.پدید آوری نوروز در شاهنامه، بدین گونه روایت شده است که جمشید در حال گذشتن از آذربایجان، دستور داد تا در آنجا برای او تختی بگذارند و خودش با تاجی زرین بر روی تخت نشست.با رسیدن نور خورشید به تاج زرین او، جهان نورانی شد و مردم شادمانی کردند و آن روز را روز نو نامیدند.

جنیدی درباره برگزاری جشن نوروز می‌گوید: جشن نوروز همواره در ایران رواج داشته و آنچه امروز برگزار می ‌شود تفاوت چندانی با گذشته ندارد.پس از ورود اسلام، ایرانیان حدود ۲ تا ۳ قرن تلاش کردند تا آیین جدید را با فرهنگ باستانی خود پیوند بزنند.بر این اساس هرگز خللی در پرداخت به جشن آیینی نوروز به وجود نیامد.وی در ادامه می‌گوید:در گذشته به دلیل هم ‌خوانی فرهنگ و آیین، احتمالا نوروز به صورت یک مراسم مذهبی و آیینی نیز برگزار می ‌شده است.اما آنچه اهمیت دارد این است که این مراسم بیش از هزاران سال در شهر ها و روستا های ایران برگزار می‌ شود و همواره مورد حفاظت ایرانیان قرار گرفته است.

جنیدی درباره حفاظت از نوروز به عنوان میراث ناملموس جهانی می‌گوید:نوروز به وسیله نیاکان ما حفظ شده و پس از این نیز حفاظت می ‌شود.هر کسی به اندازه خودش در حفاظت از نوروز سهم دارد.حتی پیرمرد چوپانی که در کوهستان زندگی می ‌کند و این روز را پاس می‌ دارد در حفاظت از آن کمک می کند.این پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایرانی در پایان می گوید:سیزدهیمن روز از هر ماه را روز تیش‌تر به معنای ستاره باران می ‌شناسند.این ستاره را می ‌توان صبح زود در خراسان دید.ایرانیان بر این باور بودند که این ستاره از اقیانوس آرام بالا می ‌آید و نقش موثری در باران دارد.بر همین اساس ایرانیان در سیزدهیمن روز از آغاز سال نو، سبزه ‌های خود را به آب‌ ها هدیه می ‌دهند تا به این ترتیب از این روز قدردانی کرده باشند.

ابن معمار در نوروز سال ۳۴۶ (برابر ۹۷۴ میلادی) اشاره می ‌کند که مردم در مصر نمایش سیار بسیار با شکوهی برگزار کردند. این نمایش توسط بازاریان انجام شد که از جمله فیل هایی را با تزئین ‌هایی بسیار جالب توجه آراسته و ضمن بازی‌ ها و نمایش‌ هایی گوناگون، مسافت مبدأ تا مقصد شان را که قاهره بود، در طول سه روز طی کردند. در همین عصر، یعنی زمان عباسیان در ایام نوروز و به احتمال جشن‌ های دیگر ایرانی، مراسم کارناوال یا جشن ‌های سیار بر پا می ‌شده است. در ایران در دوران آل بویه، نیز در بغداد و قاهره، از چنین مراسمی گزارش ‌هایی لا به لای اوراق تاریخ ملاحظه می ‌شود.

مراسم استقبال از نوروز، بسیاری پیش از فرا رسیدن سال نو آغاز می‌ شد و همه حاکی از بشارت رسیدن بهار، سال نو و رستاخیز بود. انگیزه ‌های دینی و ملی، هر دو دست به هم داده و این گونه شگفت، انتظار نوروز را با مراسم و جشن‌ هایی پیش درآمد، درهم و همراه می‌کرد: چند روز به نوروز مانده در کوچه ‌ها آتش افروز می‌ گردد و آن عبارت است از دو یا سه نفر که رخت رنگ به رنگ می ‌پوشیدند و به کلاه دراز و لباس شان زنگوله آویزان می ‌کنند و به رویشان صورتک می‌ زنند. یکی از آن‌ ها دو تخته را به هم می‌ زند و اشعاری می ‌خواند:

آتش افروز آمده
سالی یک روز آمده
آتش افروز صغیرم
سالی یک روز فقیرم
روده و پوده آمده
هر چی نبوده آمده

و دیگری می‌رقصید و بازی در می‌آورد. در این وقت میمون باز، بند باز، و لوطی، خرس به رقص و غیره کارشان رواج دارد و ترانه ‌های ذیل خوانده می‌ شود:

فلفلی مرده؟ نمرده،
چشماش که وازه تخم گرازه
نون خورده و جون نداره
دستش استخوان نداره
میل پشت بون نداره
امان از آش رشته
بابام بزغاله کشته
ننم سر کار آشه
دائیم قاشق تراشه
خانم می‌ خوره می ‌شاشه
دختر یه دندونه
سوار پوس هندونه
هندونه یُرغه میره
درخونه داروغه میره
شوورم زن کرده
پشتشو بر من کرده
یه نون ازم کم کرده
این یدونه نون پرپری
من بخورم یا اکبری؟

روز هایی پیش از عید، حاجی فیروز در کوی و برزن به راه می ‌افتد. اغلب یک، دو نفر و یا بیشتر هستند. خودشان، صورت و گردن و دست‌ ها را سیاه کرده و لباس سرخ و شلیته می‌ پوشیند و کلاه مخروطی شکل مقوا ساخته بر سر می ‌نهند و با دایره ای که به دست دارند ضرب گرفته و می‌ خوانند: حاجی فیروزه، سالی یه روزه و انعامی‌ دریافت می ‌کنند. در خراسان و روستا های اطراف آن، حاجی فیروز را جیگی جیگی نه نه خانم می ‌گویند و این عنوان اشعار و ترانه بلندی است که همراه با ضرب دایره می ‌خوانند. همین ترانه را در مراسم ختنه سوران نیز می ‌خوانند.

● نوروز در ایران
برگ برگ صفحات تاریخ ایران گواهی می دهد که نوروز باستانی همواره کهن ترین سنت و عزیز ترین روز سال نزد ایرانیان بوده است. نوروز بر جای مانده از روزگاری است که جز با کمک خیال و جز به مدد افسانه و اسطوره راهی به آن دیار نیست. در گردونه سالانه ی تکرار، نوروز یک تنوع روحی و یک انبساط روانی است که قوم ایرانی دوام خویش را در فراز و نشیب تاریخ مدیون این سنت دیرینه و خردمندانه است.

با طلوع اسلام در این سرزمین نوروز زیباتر شد و بزرگترین حادثه تاریخ اسلام به خصوص تشیع یعنی اعلام ولایت علی (ع) در روز غدیر خم از سوی پیامبر اکرم (ص) در نخستین روز بهار مصادف با نوروز باستانی بوده است. تشیع از همان ابتدا که با فرهنگ ایرانیان عجین شد نه تنها به نوروز بی مهری نکرد بلکه آن را مورد تقدیر قرار داد چرا که هر جزئی از آیین نوروز نمادی از ستایش زیبایی و اخلاق انسانی و مهر و دوستی است. نوروز در ایران اگر چه یک سنت ملی و برآمده از روزگاران بسیار دور است در عین حال با حال و هوایی معنوی و روحانی عجین شده است.

● نوروز در جمهوری آذربایجان
یکی از جشن های بزرگ مردم آذربایجان نوروز است به طوریکه این جشن سال ها پیش از میلاد در آذربایجان برگزار می شده است؛ مردم برخی احساسات بشر دوستانه و جهان بینی خود را با این جشنواره مربوط می دانند زیرا در اوستا کتاب مقدس زرتشتیان نوروز به منزله جشن ستایش مقدسات محسوب شده، گفته می شود که نوروز عید فراوانی کشت و سرآغاز تندرستی و برکت و وفور است. در جمهوری آذربایجان در خصوص پیدایش جشن نوروز اسطوره ها و افسانه های گوناگونی نقل شده است. از این افسانه ها یکی را برای مثال نقل می کنیم: “در روایتی در خصوص نوروز آمده است، سیاوش پسر کیکاووس به کشور افراسیاب سفر می کند افراسیاب از وی به نحو قابل توجهی پذیرایی می کند و حتی دخترش را به عقد وی در می آورد و سیاوش به یاد سفرش از دیار افراسیاب دیوار بخارا را بنا می کند. ولی دشمنان که از این امر ناخرسند بوده اند میان سیاوش و افراسیاب را بر هم زده به طوری که افراسیاب تصمیم به قتل سیاوش می گیرد و پس از هلاکت سیاوش دستور می دهد جناره اش را روی کنگره های دیوار بخارا قرار دهند. آتش پرستان جسد وی را برداشته و در قدمگاه دروازه شرقی دفن می کنند و مرثیه های بسیاری در وصف سیاوش و مرگش می سرایند، و این مرثیه ها بین مردم گسترش یافت و آتش پرستان در همین سیاوش مرثیه ها روز دفن سیاوش را نوروز نامیدند.”

مردم جمهوری آذربایجان به واسطه اعتقادات شدید به آیین و مراسم نوروز برای با شکوه تر انجام شدن جشن نوروز برای این مراسم تدارک ویژه ای می بینند از قبیل سرودن ترانه ها پیش از نوروز، تدارک بساط شادی این ایام، تهیه لوازم و مواد مورد نیاز سفره نوروز، طرح چیستان های نوروزی، ستایش ها و نفرین، پند و امثال و اعتقادات نوروزی. در میان مردم آذربایجان رسم بر این است پیش از رسیدن نوروز پوشاک نو خریده، به خانه و حیاط سر و سامان داده، فرش و پلاس نو بافته و به استقبال نوروز می روند، در عید نوروز آداب و رسومی درباره فال نیک رواج دارد به طوری که در شب چهارشنبه سوری دختران نو رسیده در دل فالی گرفته و و مخفیانه پشت در نیمه باز به انتظار ایستاده و اگر در این هنگام حرف خوب و موافقی بشنوند اشاره ایی به برآورده شدن آرزویشان، و اگر حرف نامناسبی بشنوند اشاره از عملی نشده نیت شان است. بنابراین سنت و آیین به هنگام عید نوروز مردم از بد گویی و حرف نامناسب دوری می جویند. از دیگر مراسم خاطره انگیز نوروزی می توان به ارسال خوان سمنو، انداختن کلاه پوستین به درها، آویزان کردن کیسه و توبره از سوراخ بام در شب عید و درخواست تحفه عید در آذربایجان اشاره کرد.

● نوروز در قزاقستان
مردم قزاقستان نوروز را اعتدال بهاری دانسته، بر این باورند که در این روز ستاره های آسمانی به نقطه ابتدایی می رسند و همه جا و همه چیز تازه می شود و زمین را شادمانی فرا می گیرد. همچنین قزاق ها معتقدند که نوروز آغاز سال است و در میان آنان عبارات زیبایی درباره نوروز وجود دارد: نوروز روزی است که یک سال منتظرش بوده اند، نوروز روزی است که خیر بر زمین فرود آمده و بالاخره نوروز روزی است که سنگ نیلگون سمرقند آب می شود، در شب سال تحویل صاحبخانه دو عدد شمع در بالای خانه اش روشن می کند، خانه را خانه تکانی کرده و چون مردم قزاق عقیده بر این دارند که تمیز بودن خانه در آغاز سال نو باعث می شود افراد آن خانه دچار بیماری و بدبختی نشوند آنان بر این مساله ایمان داشته، آن را هر ساله رعایت می کنند. در شب نوروز دختران روستایی قزاق با آخرین گوشت باقیمانده از گوشت اسب که “سوقیم” نام دارد غذایی به نام “اویقی آشار” می پزند و از جوان هایی که دوستشان دارند پذیرایی می کنند. آنان نیز در قبال آن به دختران آینه و شانه و عطر هدیه می کنند که این هدایا را “سلت اتکیتر” می نامند که به معنای علاقه آور است. در عید نوروز ساعت سه صبح جوانان یک اسب سرکش را زین کرده و به همراه عروسکی که به گردن آویز زنگوله ای دارد رها نموده تا از این طریق مردم را بیدار نمایند. عروسک در حقیقت نمادی از سال نو است که آمدن خود را سوار بر اسب به همه اعلام می کند. نوروز برای قزاق ها بسیار مقدس بوده و اگر در این روز باران یا برف ببارد آن را به فال نیک گرفته و معتقدند سال خوبی پیش رو خواهند داشت. در عید نوروز مردم لباس نو و سفید به تن می کنند که نشانه شادمانی است. دید و بازدید اقوام دراین ایام با زدن به شانه های یکدیگر از آیین و رسوم مردم قزاق در این ایام است، قزاقها در نوروز غذایی به نام نوروز گوژه (گوژه = آش) طبخ می کنند که تهیه آن به معنای وداع با زمستان و غذاهای زمستانی است این غذا از هفت نوع ماده غذایی تهیه می شود.
مسابقات معروفی نیز در ایام نوروز در قزاقستان برگزار می شود که از مهمترین آنان می توان به “قول توزاق” اشاره نمود که بین گروه های مرد و زن برگزار می شود. اگر برنده زن ها باشند قزاق ها معتقدند آن سال خوب و پر برکتی است اگر مردها پیروز شوند آن سال نامساعد خواهد بود. از دیگر مسابقات می توان به “کوکپار” (برداشتن بز از مکانی مشخص توسط سواران)، “آودار یسپاق”، “قیزقوو” و “آلتی باقان” اشاره نمود، در عصر نوروز نیز مسابقه “آیتیس” که نوعی مشاعره است، آغاز می شود.

● نوروز در تاجیکستان
عید نوروز برای مردم تاجیکستان بخصوص بدخشانیان تاجیکستان عید ملی و اجداد است و از آن به عنوان رمز دوستی و زنده شدن کل موجودات یاد می کنند و به “خیدیر ایام” یا عید بزرگ معروف است. مردم تاجیکستان بخصوص بدخشانیان تاجیک در ایام عید نوروز خانه را پاک کرده و به اصطلاح خانه تکانی می کنند، همچنین ظروف خانه را کاملا شسته و تمیز می کنند تا گردی از سال کهنه باقی نماند. برابر با رسمی دیرینه، قبل از شروع عید نوروز بانوی خانه هنگامی که خورشید به اندازه یک سر نیزه بالا آمده دو جاروی سرخ رنگ را که در فصل پاییز از کوه جمع آوری کرده و تا جشن نوروز نگاه داشته اند در جلوی خانه می گذارند، رنگ سرخ برای این مردم رمز نیکی، پیروزی و برکت است. پس از طلوع کامل خورشید هر خانواده ای سعی دارد هر چه زودتر وسایل خانه را بیرون آورده و یک پارچه قرمز بالای سردر خانه بیاویزد و با باز کردن در و پنجره به نوعی هوای نوروزی و بهاری را که معتقدند حامل برکت و شادی است وارد خانه نماید.
در این سرزمین پختن شیرینی مخصوص و غذاهای متنوع جز رسوم این ایام است، همچنین برگزاری مسابقاتی از قبیل تاب بازی، تخم مرغ بازی، کبک جنگی، خروس جنگی، بزکشی، کشتی محلی نیز در این ایام به شادی آن می افزاید در ایام نوروز غذای معروفی به نام “باج” با کله و پاچه گوسفند و گندم پخته و دیگران را مهمان می کنند.

● نوروز در ترکمنستان
در کشور ترکمنستان طبق رسم قدیم و جدید دوبار در سال جشن نو گرفته می شود. یکی از این جشن ها با استناد به تقویم میلادی که به تایید سازمان ملل رسیده به عنوان جشن بین المللی (سال نو) شناخته می شود و دیگری برگزاری عید نوروز به نشانه احیای دوباره آداب و رسوم دیرینه مردم ترکمنستان است. مردم ترکمنستان عقیده دارند زمانی که جمشید با عنوان چهارمین پادشاه پیشدادیان بر تخت سلطنت نشست آن روز را نوروز نامیدند. مردم ترکمنستان در این ایام با پختن غذا های معروف نوروزی مانند: نوروز کجه، نوروز بامه، سمنی (سمنو) و اجرای بازی های مختلف توسط جوانان ترکمن حال و هوای دیگری به این جشن و شادی می دهند. در ایام نوروز مسابقات مختلفی در ترکمنستان برگزار می شود که می توان به مسابقات اسب دوانی، کشتی، پرش برای گرفتن دستمال از بلندی، خروس جنگی، شاخ زنی میش ها، شطرنج بازی، مهره بازی و تاب بازی اشاره نمود. دید و بازدید در ایام نوروز در میان مردم ترکمن از جایگاه خاصی برخوردار می باشد.

● نوروز در قرقیزستان
عید نوروز در قرقیزستان تنها یک روز آن هم در روز اول یا دوم فروردین ماه است که به ۲۹ روز یا ۳۰ روز بودن اسفند بستگی دارد. اگر اسفند ۲۹ روز باشد اول فروردین و اگر ۳۰ روز باشد در روز دوم فروردین برگزار می شود. تا قبل از فروپاشی شوروی سابق این مراسم به دست فراموشی سپرده شده بود ولی پس از فروپاشی دوباره حیات یافت و هر ساله با شکوه تر از سال قبل برگزار می شود. مراسم جشن نوروز در میادین بزرگ شهر ها توسط دولت و در روستا ها توسط بزرگان و ریش سفیدان در بیابان های اطراف برگزار می شود. در قرقیزستان در این روز پختن غذا های معروف قرقیزی مثل “بش بارماق”، “مانته برسک” و “کاتما” مرسوم است که به صورت رایگان بین حاضران در جشن توزیع می شود.
در قرقیزستان در این روز علاوه بر برگزاری جشن، مسابقاتی مانند سوارکاری نیز مرسوم است که به نحو چشمگیری دنبال شده، جوایز ارزنده ای به نفرات برتر اعطا می شود.

● نوروز در پاکستان
در پاکستان نوروز را “عالم افروز” به معنای روز تازه رسیده که با ورود خود جهان را روشن و درخشان می کند می نامند.
در میان مردم این سرزمین تقویم و روز شمار و یا سالنمای نوروز از اهمیت خاصی برخوردار است از این رو گروه ها و دسته های مختلف دینی و اجتماعی در صفحات اول تقویم های خود به تفسیر و توضیح نوروز و ارزش و اهمیت آن می پردازند و این تقویم را در پاکستان “جنتری” می نامند.
از آداب و رسوم عید نوروز در میان مردم پاکستان می توان به خانه تکانی و یا به عبارتی پاکیزه کردن خانه و کاشانه، پوشیدن لباس و تهیه انواع شیرینی مانند “لدو” گلاب حامن، رس ملائی، کیک، برفی، شکرپاره، کریم رول، سوهن حلوا، و همچنین پختن غذا های معروف این ایام و عیدی دادن و گرفتن و دید و بازدید اقوام اشاره نمود. در ایام نوروز مردم پاکستان از گفتار نا مناسب پرهیز نموده و با محبت، احترام و اخلاص یکدیگر را نام می برند. همچنین سرودن اشعار نوروزی به زبان های اردو، دری و عربی در این ایام مرسوم است که بیشتر در قالب قصیده و غزل بیان می شود. پاکستانی ها بر این باورند که هدف نوروز، امیدواری، در امنیت، صلح و آشتی نگهداشتن جهان اسلام و عالم انسانیت است تا آنجا که آزادی و آزادگی، خوشبختی و کامیابی، محبت و دوستی و برادری و برابری همچون بوی خوش گل های بهاری در دل و جان مردمان جایگزین می گردد.

● نوروز در افغانستان
نوروز در افغانستان یا به عبارتی در بلخ و مرکز آن مزار شریف هنوز به همان فر و شکوه پیشین برگزار می شود. در روز های اول سال دشت های بلخ و دیوار و پشت بام های گلی آن پر از گل سرخ می شود گویی بلخ سبدی از گل سرخ است یا به عبارتی مانند اجاق بزرگی که در آن لاله می سوزد این گل فقط در بلخ به وفور و کثرت می روید و از این رو جشن نوروز و جشن گل سرخ هر دو به یک معنی به کار می رود. در صبح اولین روز عید نوروز علم “مبارک علی (ع)” با مراسم خاص و با شکوهی برافراشته می شودکه به معنای آغاز رسمی جشن نوروز نیز می باشد و تا چهل شبانه روز ادامه می یابد و در این مدت حاجتمندان و بیماران برای شفا در پای این علم مقدس به چله می نشینند. گفته شده بسیاری از بیماران لاعلاج در زیر همین علم شفا یافته اند. مردم این سرزمین بر این باورند که اگر به هنگام بر افراشتن، علم به آرامی و بدون لرزش و توقف از زمین بلند شود سالی که در پیش است نیکو و میمون خواهد بود. از آیین و رسم نوروزی در سرزمین بلخ می توان به شستشوی فرش های خانه و زدودن گرد و غبار پیش از آمدن نوروز و انجام مسابقات مختلف از قبیل بزکشی، شتر جنگی، شتر سواری، قوچ جنگی و کشتی خاص این منطقه اشاره نمود.

● نوروز در ترکیه
در این روز حکیم باشی معجون مخصوصی که (نوروزیه) نامیده می شد و مخلوطی از چهل نوع ماده مخصوص بود، جهت پادشاهان و درباریان تهیه می نمود که که شفابخش بسیاری از بیماری ها و درد ها بوده و باعث افزایش قدرت بدنی می شده است. مردم این سرزمین نوروز را آغاز بهار طبیعت و شروع تجدید حیات و طراوت در جهان و برخی روز مقدس در مقابل شب قدر و شب برائت و برخی عامل اتحاد و همبستگی و حتی آن را سالروز تولد حضرت علی (ع) و تعیین ایشان به خلافت و سالروز ازدواج ایشان با حضرت فاطمه (س) دانسته اند. قابل ذکر است نوروز تا نخستین سال های اعلام جمهوری در میان ترکان پایدار ماند و سپس رفته رفته اهمیت پیشین خود را از دست داد و فقط در پاره ای از مناطق شمال رسم و آیین نوروز موجودیت خود را حفظ کرده است