لغت مرکب آتش بیار در اصطلاح عامه کنایه از کسی است که در ماهیت دعوی و اختلاف وارد نباشد بلکه کارش صرفا سعایت و نمامی ‌و تشدید اختلاف بوده و فطرتش چنین اقتضا کند که به قول امیر قلی امینی: «میان دو دوست یا دو خصم سخن چینی و فتنه انگیزی کند». این ضرب‌المثل به ظاهر ساده می ‌آید و شاید بعضی‌ ها گمان برند که مقصود از کلمه «آتش» همان آتش اختلاف است که از باب ایجاز و تصغیر آمده است در حالیکه چنین نیست و ذیلا ریشه تارخی آن را نقل می ‌کند:

همان طوری که امروز دستگاه جاز عامل اساسی ارکستر موسیقی بشمار می‌آید، در قرون گذشته که موسیقی گسترش چندانی نداشت، ضرب و دف، ابزار کار اولیه عمله طرب محسوب می‌شد. هر جا که می ‌رفتند آن ابزار را زیر بغل می ‌گرفتند و بدون زحمت همراه می ‌بردند. عاملان طرب در قدیم مرکب بودند از: کمانچه کش، نی زن، ضرب گیر، دف زن، خواننده، رقاصه و یک نفر دیگر بنام «آتش بیار یا دایره نم کن» که چون از کار مطربی سررشته نداشته وظیفه دیگری به عهده وی محول بوده است. همه کس می‌داند که ضرب و دف از پوست و چوب تشکیل شده است. پوست ضرب و دف در بهار و تابستان خشک و منقبض می ‌شود و احتیاج دارد که هر چند ساعت آنرا با “پف نم” مرطوب و تازه کنند تا صدایش در موقع زدن به علت خشکی و انقباض تغییر نکند. این وظیفه را دایره نم کن که ظرف آبی در جلویش بود و همیشه ضرب و دف را نم می‌داد و تازه نگاه می‌داشت، بر عهده داشت. اما در فصول پائیز و زمستان که موسم باران و رطوبت است، پوست ضرب و دف بیش از حد معمول نم بر می‌داشت و حالت انبساط پیدا می‌کرد. در این موقع لازم می ‌آمد که پوست ها را حرارت بدهند تا رطوبت اضافی تبخیر شود و به صورت اولیه درآید.

شغل دایره نم کن در این دو فصل عوض می ‌شد و به آتش بیار موسوم می ‌گردید. زیرا وظیفه اش این بود که به جای ظرف آب که در بهار و تابستان به آن احتیاج بود، منقل آتش در مقابلش بگذارد و ضرب و دف مرطوب را با حرارت آتش خشک کند. با این توصیف به طوری که ملاحظه می‌شود، آتش بیار یا دایره نم کن، که اتفاقا هر دو عبارت به صورت امثله سائره درآمده است؛ کار مثبتی در اعمال طرب و موسیقی نداشت. نه می‌دانست و نه می‌توانست ساز و ضرب و دف بزند و نه به آواز و خوانندگی آشنایی داشت. مع ذالک وجودش به قدری مؤثر بود که اگر دست از کار می ‌کشید، دستگاه طرب می ‌خوابید و عیش و انبساط خاطر مردم منغض می ‌شد.

افراد ساعی و سخن چین عینا شبیه شغل و کار همین آتش بیار ها و دایره نم کن‌ ها را دارند؛ که اگر دست از سعایت و القای شبهات بر دارند، اختلافات موجود خود به خود و یا بوسیله مصلحین خیراندیش مرتفع می ‌شود. ولی متأسفانه چون خلق و خوی آن ها تغییر پذیر نیست، و از آن جهت که لهیب آتش اختلاف را تند و تیز می ‌کنند، آنها را به «آتش بیار» تشبیه و تمثیل می‌ کنند. چه در ازمنه گذشته که دستگاه طرب (غنا) از نظر مذهبی بیشتر از امروز مورد بی ‌اعتنایی بود، گناه اصلی را از آتش بیار می ‌دانستند و مدعی بودند که اگر ضرب و دف را خشک و آماده نکند دستگاه موسیقی و غنا خود به خود از کار می ‌افتد و موجب انحراف اخلاقی «البته به زعم آنها» نمی‌ شود.

برچسپ: آتش، آتش بیار، آتش بیار معرکه، ارکستر، خواننده، دایره نم کن، دف، دف زن، رقاصه، ضرب، ضرب گیر، طرب، مطربی، موسیقی، نی زن، پف نم، کمانچه کش