قلعه صلصال لیسار با قدمت هزار ساله یکی از قدیمی ترین بنا های استان گیلان است. قلعه صلصال (سلسال) یکی از آثار تاریخی استان گیلان است که در روستای قلعه دوش لیسار و در ارتفاع ۸۰ متری از زمین و روی تپه ای سنگی در۱۵ کیلومتری شهر هشتپر (مرکز شهرستان تالش) و مرکز دهستان لیسار واقع شده است.
روستای قلعه دوش به جهت داشتن این پدیده فرهنگی تاریخی ثبت شده در بین روستا های ناحیه از جایگاه ممتازی برخوردار است حتی برخی معتقدند که علت نام گذاری این روستا به دلیل موقعیت جغرافیایی آن نسبت به قلعه می باشد زیرا دارای چشم اندازی است که قلعه در بالا و در قسمت سر واقع شده است و خود روستا در سطح پایین تر و بر روی دوش های قلعه قرار گرفته است و روستای قلعه بین (قلعه بن) نیز پایین تر از روستای قلعه دوش قرار دارد که آن هم به دلیل اینکه در پای قلعه و یا به عبارت دیگر در پای و بن قلعه واقع شده (بن در تالشی به معنای پایین  یا زیر پا است) به قلعه بین شهرت یافته است.
قدمت و سابقه استقرار انسان در روستای قلعه دوش را نمی توان دقیقا مشخص کرد، اما به گفته اهالی این روستا، حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال است که سکونت در آن گسترش دارد و از صنایع دستی مردمان منطقه می توان به شال بافی و جوراب بافی اشاره نمود و اغلب مردمان روستا کشاورز بوده و به برنج کاری حرفه اصلی آنها ست. این قلعه با توجه به چشم انداز زیبای آن جلوه خاصی به منطقه و روستای قلعه دوش بخشیده است و این اثر همچون نگینی بر انگشتری روستای مزبور قرار گرفته است. فاصله قلعه تا جاده آسفالته اصلی رشت – آستارا بیش از چند صد متر نیست و خود قلعه در ارتفاع در ارتفاع صد متری از سطح دریای خزر واقع است.

صلصال با املای «ص» در لغت به معنای گل خشکیده ورز داده شده و آماده جهت کوزه گری و سفالگری است که با توجه به طبیعت این منطقه و خاک های رسی قرمز و زرد رنگ حاصل از فرسایش دامنه های کوهستانی تالش را دارد و برخی دیگر معتقدند که نام اصلی این قلعه با املای سلسال است و سلسال در لغت به معنای آب خنک و خوشگوار است و در خصوص قلعه نیز آب بسیار اهمیت دارد و یکی از لوازم بسیار مهم در یک قلعه داشتن آب انبار است و نظریه ای در خصوص حمل آب و بسیار خنک و خوشگوار این قلعه از زمان های دور از طریق سوله های سفالین (تنبوشه) از ییلاق سوباتان آورده و سرازیر می شده است و به آب انبار می رسیده و نظریه دیگر در خصوص حمل آب باران از سقف و از طریق تنبوشه ها به آب انبار است این قلعه تا قبل از حفاری های سال های اخیر که جناب آقای سید مهدی میر صالحی کارشناس میراث فرهنگی در سال ۸۲ در این منطقه انجام دادند هیچ گونه سند یا مدرکی وجود نداشته است به جز افسانه هایی که در خصوص این قلعه نقل می کنند و آقای منوچهر ستوده در کتاب خود به یکی از آن ها اشاره کرده است که می گوید سلسال نام یک پادشاه افسانه ای بوده است که در کوهستان ها قلعه های بسیاری بنا کرده است و افسانه های دیگری همچون افسانه قصه مرد جادوگر که توانسته بود درب قلعه سلسال به کمک دست مبارک حضرت علی (ع)، زیرا این قلعه به علت داشتن فولادی محکم و بزرگ مشهور بوه است و به طوری که این قلعه مدت زمان طولانی از دسترس مسلمانان شیعه به دور بوده است تا هنگامی که درب آن توسط انگشت کوچک حضرت علی باز گردیده و افسانه دیگر هم قصه آب حیات اسکندر است که وزیر اسکندر آنرا به مکانی مستحکم و تو در تو می فرستد که چشمه ای دارد که آب آن آب حیات جاودانه زندگی انسان است و اشاره به چشمه خوشگوار قلعه سلسال دارد که در زمان های بسیار دور در آن جاری بوده است.

قلعه لیسار به دلیل شرایط خاص جغرافیایی و واقع شدن در میان شالیزار ها برنج و باغات گیلاس تالش و نزدیکی اش به دریای خزر دارای آب و هوای بسیار مطبوعی می باشد و در اطراف آن چشمه ها و رودخانه های متعددی جریان دارند که یکی از رودخانه های مهم آن رودخانه هره دشت (لیسار) و دیگری رودخانه خلیل جو یا قلعه بین است که رود هره دشت از ارتفاعات ۲۶۰۰ متری داش بلاغی تالش سرچشمه می گیرد. و از چشمه های معروف آن منطقه یکی چشمه حاج آقا بلاغی و دیگری آقا دابلاغی است که این چشمه در جنوب شرقی و در زیر قلعه واقع شده است.
کاوش های صورت گرفته در خصوص این قلعه نکات بسیار جالبی وجود دارد که یکی از آن ها ارتباط مستقیم و عمیق میان نقوش سفالینه و ظروف بدست آمده در قلعه با نقوش دست یافته های سنتی منطقه تالش است که شامل نقوش کاج ها، گل ها، حیوانات اشکال هندسی است.
رابینو در سال ۱۳۳۱ هجری قمری از این قلعه بازدید نموده و آن را بسیار مستحکم توصیف کرده است.
در ادامه حفاری با بررسی پی معماری قلعه، محل تقسیم آب، تنبوشه های سفالی انتقال آب، سفال های شکسته متعدد، تنور های متعدد جهت پخت غذا، ظروف مخصوص پخت غذا و آثار فلزی مانند میخ طویله های کوچک و بزرگ و سگک لباس به دست آمد. در آخرین مرحله کاوش به سه شی بسیار با ارزش و منحصر به فرد رسیده شد که یکی از آن ها یک پیکان آهنی بود و این فرضیه را به این واقعیت نزدیک تر کرد که این قلعه بر اثر هجوم و یک واقعه نظامی با توجه به آثار فراوان آتش سوزی در کف بنا سوخته و تخریب گردیده است و دیگری یک قلمدان مسی نقره کوب بود که خطوطی بر روی آن نوشته شده بود که این خطوط احتمالا جزء خطوط ریحان می باشد و سومین شی به دست آمده یک سکه یا فلوس مسی مربوط به دوره اتابکان آذربایجان و قرن ششم هجری بود زیرا که اتابکان آذربایجان جزء نائب السلطنه های سلجوقی محسوب می شدند و سلسله سلجوقی از قرن ۴ تا ۶ هجری حکومت می کردند. سکه به دست آمده مربوط به دومین اتابک آذربایجان معروف به «جهان پهلوان محمد» می باشد که بر روی یک طرف آن نوشته شده (المستضی باا… السلطان الاعظم طغرل) و در روی دیگر آن نوشته شده بود (الملک المعظمه اتابک اعظم محمد) که المستضی باا… در واقع همان سی و سومین خلیفه عباسی و احتمالا سی و هفتمین خلیفه عباسی هم آخرین خلیفه عباسی بوده است و طغرل نیز جز دست نشانده های سلاطین سلجوقی بوده و جهان پهلوان محمد به نوعی جانشین طغرل و جزء فامیل های سببی طغرل و سلجوقیان محسوب می شده است و این موضوع نشانگر این است که این منطقه یا جزء حوضه حکمرانی اتابکان بوده و یا مراوداتی با آنها داشته و به احتمال زیاد قلعه لیسار چون قلعه ای هم تدافعی و هم مرزبانی بوده جزء آخرین نقاط مرزی حوضه اتابکان آذربایجان محسوب می شده است زیرا دارای موقعیت سوق الجیشی است و بر روی تپه ای منفرد و به ارتفاع ۱۰۰ متر واقع گردیده است و به علت نزدیکی آن به ساحل دریا و جاده قدیمی ساحلی می توانسته هم بر دریا و هم بر کل منطقه نظارت و کنترل داشته باشد. در کاوش های بیرون قلعه نیز به دو سکه مسی برخورد شد که فاقد نوشته بود ولی مربوط به همان دوره اتابکان می باشد و با توجه به حفاری های صورت گرفته و اطلاعات به دست آمده از روی سکه ها و سفال ها نتیجه گیری شد که این قلعه مربوط به دوره سلجوقی بوده و دارای قدمت حدود هزار سال می باشد و می توان آن را قدمی ترین بنای استان گیلان نام برد و مساحت تقریبی این قلعه حدود نیم هکتار و جنس بارو های مستحکم آن از سنگ لاشه و ساروج است و دارای قطری بیش از ۵/۱ متر است.
با توجه به اینکه کار های مرمتی خوبی بر روی آن صورت نگرفته و این بنا در حال تخریب می باشد در صورتی که این منطقه به خاطر دارا بودن شرایط بسیار عالی گردشگری و نزدیکی آن هم به کوه و هم به جنگل و هم به دریا و جاده بین المللی آستارا – رشت طرح های گسترده ای را می توان جهت جذب گردشگر و توریست در آن اجرا نمود. طرح هایی همچون جاده کشی از خود قلعه تا به دریا و قرار دادن کالسکه هایی جهت عبور و مرور و جابه جایی گردشگران و یا کشیدن خطوط تله کابین از کوه مشرف به قلعه تا خود قلعه که به جرات می توان گفت یک مجموعه توانمند گردشگری در استان و شاید در کشور بتوان ایجاد نمود.

با ایجاد امکانات رفاهی و خدماتی در بلندترین برج آجری جهان و امام زاده یحیی ابن زید در گنبد قابوس، زمینه خدمت رسانی مناسب به گردشگران تابستانی مهیا شد.
رییس اداره میراث فرهنگی شهرستان گنبد کاووس گفت: در راستای خدمت رسانی مطلوب به مسافران و گردشگران در ایام تابستان، ۲۰ اتاق در امام زاده یحیی این زید تجهیز و ساماندهی شده و امکانات رفاهی در این امام زاده و مکان تاریخی فراهم آمده است. قدرت شاکری افزود: نمایشگاه صنایع دستی نیز به همراه برپایی ۴ آلاچیق در محوطه برج قابوس گنبد تا پایان شهریور ماه برپا شده و پذیرای مسافران و گردشگران است.

دبیر ستاد تسهیلات سفرهای این شهرستان ادامه داد: با همکاری اداره ارشاد اسلامی این شهرستان، در روز های پنج شنبه و جمعه در محوطه این مکان تاریخی اقوام مختلف استان به اجرای زنده موسیقی می پردازند. رییس اداره میراث فرهنگی شهرستان گنبد کاووس تصریح کرد: چادر های هلال احمر نیز در محوطه برج قابوس جهت رفاه حال مسافران برپا شده و با برپایی مسابقات نقاشی و موسیقی در این مکان به جذب بیشتر گردشگر در ایام تابستان اقدام شده است. وی یادآور شد: کیوسک های راهنمایی مسافران در ورودی های این شهرستان دایر شده و نظارت بر تاسیسات گردشگری این شهرستان نیز وجود دارد. شاکری اظهار امیدواری کرد: با همکاری سایر ادارات این شهرستان، خدمات مطلوب و شایسته ای به مسافران و گردشگران این استان ارائه شود.

برج قابوس بنایی تاریخی از سده چهارم هجری است که در گنبد کاووس، قرار دارد. سبک معماری بنا شیوه رازی است. این بنا که یکی از بلندترین بناهای آجری جهان به‌شمار می‌آید بر فراز تپه‌ای خاکی که قریب پانزده متر از سطح زمین بلندتر است قرار دارد. مقبره امام زاده یحیی ابن زید در قسمت غربی شهر گنبد کاووس واقع شده است. این بنا از معروفترین بناهای متبرکه استان گلستان و از فرزندان امام زین العابدین که در زمان حکومت بنی امیه قیام کرده و در سال ۱۲۰ ه.ق به قتل رسید.

گردشگری، سیاحت یا توریسم به طور کلی به عنوان مسافرت تفریحی در نظر گرفته می‌ شود. هر چند که در سال ‌های اخیر شامل هر گونه مسافرتی می‌ شود که شخص به واسطه آن از محیط کار یا زندگی خود خارج شود. به کسی که گردشگری می‌ کند گردشگر، سیاح یا توریست گفته می ‌شود. واژه گردشگر از زمانی پدید آمد که افراد طبقه متوسط اقدام به مسافرت کردن نمودند. از زمانی که مردم توانایی مالی بیشتری پیدا کردند و عمرشان طولانی‌ تر شد، این امر ممکن شد. اغلب گردشگر ها بیش از هر چیز به آب و هوا، فرهنگ یا طبیعت مقصد خود علاقمند هستند. ثروتمندان همیشه به مناطق دور دست سفر کرده‌ اند، البته نه به صورت اتفاقی، بلکه در نهایت به یک منظور خاص: برای دیدن ساختمان‌ های معروف و آثار هنری، آموختن زبان ‌های جدید و چشیدن غذا های متفاوت. گردشگری سازمان ‌یافته امروزه یک صنعت بسیار مهم در تمام جهان است.

تاریخچه
لغت گردشگری (tourism) از کلمه tour به معنای گشتن اخذ شده که ریشه در لغت لاتین turns به معنای دور زدن، رفت و برگشت بین مبدا و مقصد و رخش دارد که از یونانی به اسپانیایی و فرانسه و در نهایت به انگلیسی راه یافته ‌است.
افراد ثروتمند معمولا به اقصی نقاط جهان سفر می ‌کنند تا شاهکار های هنری را ببینند، زبان‌ های جدید بیاموزند، با فرهنگ ‌های جدید آشنا شوند و یا با غذا های دیگر کشور ها آشنا شوند. اصطلاحات «توریسم» و «توریست» اولین بار در سال ۱۹۳۷ توسط جامعه ملل مورد استفاده قرار گرفتند. گردشگری به سفر به خارج از کشور و با مدت زمان بیش از ۲۴ ساعت اطلاق می ‌شود.

تاریخچه گردشگری در اروپا به سفر های زائران قرون وسطی بر می ‌گردد. زائران کلیسای اعظم کانتربوری در انگلستان مسافرت خود را مسافرتی مذهبی دانسته و آن را تجربه‌ ای در روز تعطیل خود تلقی می‌ کردند. زائران فعالیت ‌هایی را آغاز کردند که هنوز هم آنها را می‌ توان مشاهده کرد، مثلا: سوغاتی آوردن از سفر، باز کردن حساب ‌های اعتباری در بانک ‌های خارجی (که در قرون وسطی شبکه‌ های بین‌المللی یهودیان و لمباردها موسس آن بودند) و استفاده از اشکال مختلف حمل و نقل (مانند استفاده زائران مقبره سانتیاگو و کومپستلا از کشتی‌ های شراب انگلیسی در قرون وسطی که شراب را به بندر ویگو اسپانیا منتقل می‌ کردند). هنوز زائران در صنعت گردشگری جایگاه مهمی دارند. البته اشکال سکولار آن نیز شکل گرفته‌اند که می‌ توان از بازدید از مقبره جیم موریسون در گورستان پرلاشز نام برد.
در طی قرن شانزدهم در انگلستان برگزاری تور های بزرگ تفریحی کاملا مرسوم بود. پسران نجیب ‌زادگان و اشراف را برای کسب تجربه به تور های دور اروپا اعزام می ‌کردند. قرن هیجدهم عصر طلایی تور های بزرگ بود. در شرق و به ویژه بین مسلمانان گردشگری زیارتی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و مسلمانان از صدر اسلام به سفر حج می ‌رفتند.

گردشگر درمانی
گردشگر درمانی هم همیشه وجود داشته ولی تا قبل از قرن هیجدهم اهمیت چندانی برای آن قائل نبودند در انگلستان این بخش به شهر های دارای چشمه ‌های آب گرم اختصاص داشت و عموما مناطقی که آب ‌های معدنی داشتند برای درمان امراض مختلف از بیماری ‌های روده‌ای گرفته تا کبدی و برونشیت مورد توجه قرار می‌ گرفتند.

گردشگری تفریحی
سفر تفریحی از ابداعات انگلستان بود و ریشه در عوامل جامعه شناختی داشت. بریتانیا نخستین کشور اروپایی بود که انقلاب صنعتی را آغاز نمود و جامعه صنعتی نخستین جامعه‌ ای بود که فرصت تفریح را برای تعداد روز افزونی از مردم فراهم می ‌آورد. در شروع کار این تفریحات برای طبقه کارگری ممکن نبود بلکه صاحبان ماشین تولید مالکین کارخانجات و تجار و اقتصاد مدارها از این فرصت بهره مند بودند. بدین ترتیب طبقه متوسط هم پدید آمد.
در نامگذاری بسیاری از این مناطق رد پایی از اصل و ریشه بریتانیایی دیده می‌ شود. مثلا در نیس که اولین مرکز تفریحی ایام تعطیلات در فرانسه بود مراسم ویژه ‌ای به نام پرومناد دزانگلی برگزار می ‌شود. در بسیاری از دیگر ایام تاریخی قاره اروپا و حتی نامگذاری هتل‌ های قصرگونه نیز این قاعده مستثنی نیستند و نام هایی چون هتل بریستول، کارلتون و مجستیک جملگی نشان از تاثیر گذاری ‌های مشتری های انگلیسی دارند.

گردشگری زمستانی
وزرش های زمستانی عمدتا از اختراعات طبقات مرفه بریتانیا هستند که در بدو امر در روستا های زرمات، والایس و سنت موریتس سوئیس در سال ۱۸۶۴ مطرح و معرفی شده‌ اند. نخستین تور ورزشی زمستانی برای ایام تعطیل یا تعطیلات زمستانی در سال ۱۹۰۳ عازم آولبودن شد که آن هم در سوئیس بود. ورزش سازماندهی شده در بریتانیا پیش از رسیدن به کشور های دیگر به رونق رسیده بود. واژگان ورزش شاهد این مدعا هستند از جمله: راگبی، فوتبال و بکس که تماما ریشه انگلیسی دارند حتی تنیس که یک ورزش اصیل فرانسوی است از سوی بریتانیایی‌ ها جنبه رسمی پیدا کرد و قانونمند شد و حتی اولین میزبانی رقابت های قهرمانی در قرن نوزدهم را عهده دار شد (در ویمبلی)
ورزشهای زمستانی پاسخ طبیعی به نیاز کلاس خاصی به تفریح در سردترین فصل سال بود.

مسافرت دسته جمعی
مسافرت دسته جمعی تا دو شرط تامین نشود به فعلیت در نمی‌ آید.

* پیشرفت در تکنولوژی که حمل و نقل جمع زیادی را ممکن می‌ سازد. بدون اینکه نیار به فضا و زمان زیادی داشته باشد تا به مراکز تفریحی برسند.
* عده بیشتری شروع به استفاده از اوقات فراغت نمایند.

پدر گردشگری گروهی نوین توماس کوک بود که در ۵ جولای ۱۸۴۱ اولین تور بزرگ گروهی را سازماندهی کرد. او ترتیب سفر یک گروه ۵۷ نفری با هزینه هر نفر یک شیلینگ را برای کارکنان راه آهن داد که از لیچستر به لاگ بورو به مسافت ۱۱ مایل را طی نمودند. کوک عملا در هر بخش از سفر تنها جزئی از هزینه‌ های هر نفر را پرداخت می ‌کرد مثلا برای پرداخت تمام بلیط‌ های قطار از تخفیف مبتنی بر قرارداد با راه آهن استفاده می ‌شد. از امتیازات حذف مبالغ ورودی در تفریحگاه‌ های خصوصی هم استفاده کردند. روش نرخ گذاری غذا هم روش پرداخت ورودی ثابت به ازای هر نفر و آزاد بودن صرف هر نوع غذا بود که معمولا در جشن‌ ها و تعطیلات از این سیستم نرخ گذاری استفاده می‌ شد. توماس کوک تدارک ارائه بسته‌ های ایام تعطیل حاوی لوازم مورد نیاز مسافران را دید که البته در انگلستان و سپس در سراسر اروپا عرضه می‌ شدند. چیزی نگذشت عده زیادی به تقلید از وی روی آوردند (مثل انجمن گردشگری پلی تکنیک، دین وداوسون و غیره) و درنتیجه این ضعف به سرعت در بریتانیا رشد کرد در عصر ویکتوریا رشد اصلی در میان طبقه متوسط جامعه بود که در مشاغل خود از مرخصی برخوردار شده بودند و می ‌توانستند به سفر های تفریحی بروند و حتی مدتی در سفر اقامت هم داشته باشند اقامتگاه انان نیز توسط سازمان های کارفرما تحت عنوان مسکن اداری تامین می ‌شد. قانون تعطیلی بانک ۱۸۷۱ برای کارگران حق قانونی استفاده از تعطیلات را به ارمغان آورد اگرچه در آن هنگام برای این مدت حقوقی به کارگان پرداخت نمی‌ شد. در ربع چهارم قرن نوزدهم، تعطیلات کارگری در بریتانیا کاملا جا افتاد و بیشتر این ایام هم صرف تفریح در ساحل می‌ شد. گسترش راه آهن در قرن نوزدهم منجر به رشد شهر های ساحلی بریتانیا گردید و آن ها را از مراکز روستایی دور افتاده به شهر های پر رونق تبدیل ساخت. در پی ساخت خط راه آهن بلک پول به فیلت وود و سرمایه گذاری‌ های خود شرکت راه آهن مناطق تفریحی بسیاری در این امتداد شکل گرفتند از جمله مورکامبی و کلیتر وپس از دیگر مراکز می‌توانیم به اسکاربورو در یورک شایر اشاره کنیم؛ وستون – سوپر – میر که برای مردم نواحی بریستول نباشد و اسکگنس که ساکنین نواحی صنعتی شرق میدلندز به آن سرو شکل داده بودند نیز از همین زمره هستند. کوکینز در لندن مرکز تفریحی مهم در جنوبی تریم نقاط ساحلی این کشور شد. هم چنین استفاده از قایق های پدالی در رودخانه تایمز به همراه مراکز تفریحی براو داستیرز؛ برایتون؛ و ایست بورن از راه هایی بودند که راه آهن در حوزه‌ های مختلف مثل بورنماوس بورگنورریگز و وی موث سبب رونق سفرهای گردشگری بودند. گردشگری به مدت یک قرن هنجار محسوب می‌شد و مسافرت خارجی صرفا مخصوص اغنیا و شخصیت‌های فرهنگی بود. برخی از اهداف و مقاصد درون کشور مثل دریاچه دیستریک لیک واسنودونیا برای ساکنین ‌های شهر ها جذابیت زیادی داشتند و چشم انداز بسیار زیبایی داشتند در دهه ۱۹۳۰ مراکز کمپ تفریحی ویژه ایام تعطیل ظهور یافتند ولی این پدیده در دوران پس از جنگ به شدت رونق یافت. از جمله این اردوگاه های مشهور می ‌توان به بولتینز و پونتیس اشاره کرد ولی شهرت آن ریشه در سفر های اتباع خارجی و مواجهه روز افزون با جاذبه‌ های آن ها برای گردشگران داشت. هر چه به اواخر قرن بیستم نزدیک تر می ‌شدیم بازار گردشگری در داخل کشور داغ تر و داغ تر می ‌شد و رفته رفته به شرکت های هلنی هم تعمیم یافت مثل شرکت سنتز پارکز. شرکت Cox & Co که بعدها به Cox & Kings تغییر نام داد از سال ۱۷۵۸ فعال بوده‌است و کار اصلی آن تمهیدات جابجایی ارتش بریتانیا در سراسر اروپا بوده در حالی که بعنوان یک عامل اصلی برای هنگ ‌های مختلف ارتش فعالیت می ‌کرد اقدامات پرداخت حقوق، تامین پوشاک و ملزومات سفر نظامیان را هم به عهده داشت. در قرن نوزدهم شبکه دفاتر کار آنان حاوی بانک و دفاتر مسافران هم می‌شد. بعد ها فعالیت گسترده‌ای در هند و حمل و نقل دریایی دریایی در فرانسه و خاورمیانه را هم به کار های خود اضافه نمود. مرخصی های با حقوق از دیگر عوامل تاثیرگذار بر توسعه صنعت گردشگری بود:

* ۵/۱ میلیون کارگر در سال (۱۹۲۵) از این امتیاز برخوردار شدند.
* و تا سال ۱۹۳۹ این جمعیت به ۱۱ میلیون نفر (یعنی ۳۰ درصد جمعیت در خانواده‌ ها) رسید.

در ایالات متحده اولین تفریحگاه ‌های بزرگ ساحلی دنیا به سبک و سیاق اروپایی در آتلانتیس سیتی، نیوجرسی احداث شدند. در قاره اروپا اولین مراکز تفریحی عبارت بودند از اوستند برای مردم بروکسل و بولون – سور- من پاس دوکالایس و دیویل (کالوادوس) (برای پاریسی‌ها).

گردشگری گروهی بین المللی
سرعت زیاد قطار به معنی قابلیت توسعه صنعت گردشگری در عرصه بین المللی بود. می ‌توان سفر های دریایی آسان را هم به آن اضافه کرد. تا سال ۱۹۰۱ تعداد افرادی که از کانال انگیس به طرف فرانسه با بلژیک می‌ رفتند به نیم میلیون نفر در سال رسید. شرکت های کشتیرانی نگران کابین های خالی کشتی هایشان بودند. مثلا شرکت ناوبری پنینسولار و اورینتال استیم دریافت که عمده مسافران آنان به هندوستان و خاور دور در مارس سوار کشتی می ‌شوند. متعاقبا ترتیبی دادند تا مردم ایام تعطیل را با رغبت بیشتری در مسیر دریایی لندن به لیبسون و جیبرالتار بگذرانند. دیگر شرکت ها نیز کشتی های قدیمی خود را در مسیر گشت‌ های تابستانی قرار دادند.

اما عصر واقعی مسافرت های جمعی و گروهی بین المللی پس از جنگ جهانی دوم با مسافرت های هوایی، رشد بیشتری یافت. در دوران پس از جنگ، بخش عمده هواپیما های ترابری مثل داگلاس داکوتا که از اعتماد و قابلیت بالایی برخوردار بود با همراهی خلبانان نظامی به کار حمل و نقل مسافر پرداختند. و به صورت پروازهای چارتر وارد عمل شدند. متخصصین گردشگری هم برای پرواز های اروپایی مثل پاریس و اوستند از آن ها استفاده می ‌کردند. ولادیمیر رایتس روش نوینی را برای گردشگری در ۲۰ می‌ ۱۹۵۰ در شرکت جدید التاسیس افق، یا هورایزن ابداع کرد و طی آن سفر دو هفته ‌ای به کالوی را طراحی نمود. سفر با این تور اختصاصی برای هر نفر ۳۲ پوند و ۱۰ سنت بود. مسافران می ‌توانستند در چادر های سفر بخوابند روزی دو وعده غذا و شراب محلی بخورند. چنین سفری برای مردم جنگ دیده جنگ جهانی دوم بسیار روحیه بخش بود. ظرف مدت ۱۰ سال شرکت وی گردشگری گروهی را شروع کرده بود و مقاصد پالما دومایورکا (۱۹۵۲)، لوردس (۱۹۵۳) کوستا براوا (۱۹۵۴) آلگیرو (۱۹۵۴) دمینورکا (۱۹۵۵) پورتو (۱۹۵۶) کازابلانکا (۱۹۵۷) و کاستا دلسول (۱۹۵۹) را پوشش می ‌داد.

اما این تور ها با خطوط هواپیمایی ارزان و بوسیله پکیج‌ های گرشگری بیم المللی انجام می ‌شدند. معرفی سیستم قانونمند خطوط هواپیمایی پس از جنگ نیز از عوامل موثر در توسعه صنعت گردشگری بود موافقتنامه ‌های دو جانبه سبب تثبیت قیمت بلیط هواپیما ها می ‌شد و همین امر صندلی های خالی هواپیما را به حداقل می ‌رسانید. بویژه اینکه خرید یکجای انبوه بلیط‌ ها توسط تور های جمعی متضمن سود اقتصادی این خطوط می‌ باشد. و بدین سان اساس تور های گروهی نوین بنا نهاده شد. این پیشرفت‌ ها با افزایش جدی کیفیت استاندارد های زندگی در بریتانیا همراه شدند. و در اواخر دهه ۱۹۵۰ بود که هارولد مکمیلان جرات کرد مدعی شود «هرگز چنین تجربه خوبی نداشته‌اید.» همچنین در اواخر این دهه تحول چشمگیر دیگری حادث شد. افت ارزش پزوتا سبب شد که اسپانیا مقصد خوبی برای گردشگران شود ارزانی نرخ اسکان گردشگران زیادی را جذب کرد. توریسم گروهی در این ایام به شدت رونق گرفته بود و میدان آن ها در پی افزایش فرصت های گردشگری و کاهش نرخ‌ ها در کشور های دیگری بودند که استاندارد زندگی در آن ها پایین تر باشد. اما نقاط فقیر دنیا که در آن ایام شاهد جذب گردشگر بودند با رشد استاندارد های زندگی مواجه شدند و از قبل توریسم سود سرشاری کسب کردند. اسپانیا و جزایر بالریک از مقاصد اصلی توریسم شدند و در دهه ۱۹۸۰ توسعه در آن ها به اوج خود رسید. در عین حال متولیان صنعت توریسم در بریتانیا آنگارو را در پرتغال بنا کردند. جستجوی بی وقفه برای یافتن مقاصد جدید و ارزان تر سبب شد این صنعت به جزایر یونان، ایتالیا، تونس مراکش بخش هایی از سواحل ترکیه و اخیرا کراوسی کشیده شود. امروزه برای کارگرانی که در لندن زندگی می‌ کنند دسترسی به ونیز به مراتب ساده تر از دسترسی به برایتون در ۱۰۰ سال قبل است. این تحولات سبب شد تا از دهه ۱۹۷۰ به بعد سواحل بریتانیا از رونق بیافتند. برخی از این نواحی ساحلی مثل نیوبرایتون کلا از بین رفتند برخی دیگر هم دوباره خود را احیا کردند و امروزه شاهد سفر های روزمره و حضور گردشگران در ایام تعطیل آخر هفته هستند.

پیشرفت های اخیر
طی چند دهه اخیر شاهد رشد چشمگیر توریسم، بویژه در اروپا، بوده ‌ایم و سفر های بین المللی برای تعطیلات کوتاه بسیار مرسوم شده ‌است. گردشگران از درآمد بیشتر و اوقات فراغت بیشتری برخوردار شده ‌اند. همچنین از سطح تحصیلات و ذائقه ‌های متنوع بیشتری هم بهره می‌ گیرند. لذا امروزه بیش از هر زمان دیگری در پی کیفیت برتر هستند و در نتیجه:

* بازار توریسم گروهی برای استفاده از آفتاب دریا و شن به شدت تفکیک شده‌است. مردم به صورت های کاملا اختصاصی این جذابیت ها گرایش نشان می‌ دهند مثلا کلوپ ۳۰ از هتل ‌های آرامتر و مجلل تری برخوردار است و افراد بیشتری را جذب می‌ کند.
* مردم از مکان ‌های تفریحی اروپایی و بریتانیایی گرفته تا هتل‌ های روستایی را برای اقامت های تفریحی کوتاه خود انتخاب می ‌کردند.
* مردم برای بازدید از مراکز خاصی که جاذبه و فعالیت‌ های خاصی را انجام می‌ دهند استقبال می ‌کنند.
* پیشرفت‌ های زیرساختار های تکنولوژی و ترابری (بویژه پس از اختراع جمبوجت) انواع سفر های ایام تعطیلات را مطرح کرده ‌اند.
* بازار سفر های گشت و گذاری در ایام تعطیل رونق گرفته ‌است.
* مسافرت های طولانی مدت به مقاصد دور دست مثل تایلند یا کنیا مرسوم شده ‌اند.
* پدیده پرواز های ارزان قیمت به کمک نسل جدید فرودگاه ‌های کوچک محلی بوجود آمده‌است.

همچنین تغییراتی در سبک زندگی ایجاد شده که تعاریف فعلی توریسم را زیر سوال برده ‌اند. برخی مردم (بویژه افرادی بالای سن ۴۵ سالگی و بازنشستگان) به سراغ توریسم رفته و بعضا تمام سال را با این تور ها می‌ گذرانند. هفته‌ ای چند بار در خارج از منزل غذا می ‌خورند به تئاتر می‌ روند، به گشت و گذار های روزانه می ‌پردازند و در سال نیز چند بار مسافرت می ‌کنند. بخش اعظم این تغییرات به تنوع خرید منجر شده ‌اند. امروزه خرید انواع محصولات گردشگری از طریق اینترنت صورت می ‌گیرد. برخی از سایت ‌های اینترنتی تخفِف ‌های زیادی را برای این محصولات در نظر گرفته ‌اند که با هدف جلب مشتری صورت می‌ گیرد. البته گاهی در این صنعت اختلالاتی هم بروز می ‌کند مثل واقعه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و تهدیدات تروریستی علیه مراکز گردشگری مثل شهر های اروپایی و بالی. برخی مراکز گردشگری مثل کاستا دل سول، بالیرس و کانکن به دلیل تغییر سلیقه مردم شهرت خود را از دست داده ‌اند. چرا که با سایر مراکز تفاوت‌ های زیادی دارند. ساخت و ساز و تخریب طبیعت نیز اغلب می ‌تواند جلوه ‌های زیبایی مناطق مذکور را تغییر داده و کاهش گردشگر را سبب شود. این وضعیت در کاستا براوا در اسپانیا طی دو دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ کاملا مشهود بوده‌ است. امروزه تنها ۱۱٪ منطقه و فضای سبز آن دست نخورده باقی مانده ‌است که این امر باعث ایجاد بحران در امر جذب گردشگر در این منطقه شده‌است. توریسم پایدار با وقوف مردم نسبت به اثرات چشمگیر این صنعت بر جوامع شهرت بیشتری پیدا می ‌کند. توریسم در حال حاضر در کشور های در حال توسعه روبه رشد نهاده و بویژه در فعالیت ‌های اقتصادی آن ها اهمیت فوق العاده‌ای دارد و از عناصر اصلی درآمد ناخالص ملی محسوب می‌ شود. در سالیان اخیر تعطیلات دوم یا همان تعطیلات رسمی در میان اقشار مردم از جمله درآمد زایی بیشتر بسیار مورد توجه قرار گرفته ‌است. ترکیبات خاص در بسته ‌های (پکیج‌ های) گردشگری و مراکز عرضه این خدمات مثل مراکز اسکی که در پایان هفته مورد توجه قرار می‌ گیرند یا در ایام تعطیل پایان هفته به پارک ملی یا شهری زیبا می ‌روند به این درآمد زایی کمک کرده ‌است. در ۲۶ دسامبر سال ۲۰۰۴ در اثر واقعه سونامی که به علت زمین لرزه شدید اقیانوس هند در گرفت و مرز کشور های آسیایی این اقیانوس و مالدیورا در نوردید هزاران تن ناپدید شدند و بسیاری از گردشگران جان باختند. این واقعه و عملیات پاکسازی این مناطق سبب شد تا در صنعت توریسم در منطقه به شدت آسیب ببیند.

اشکال خاص توریسم
طی چند دهه اخیر اشکال دیگری از توریسم شهرت بیشتری پیدا کرده‌اند. برای نمونه می‌ توان به این اشکال اشاره کرد:

* « مسافرت ماجراجویی » که در آن از نواحی ناهموار بازدید می‌ شود یا ورزش های ماجراجویانه مثل کوهنوردی و قدم زدن (پیاده روی) انجام می ‌گیرد.
* « مسافرت کشاورزی » مسافرت مبتنی بر صنعت کشاورزی که به پشتیبانی از اقتصاد کشاورزی بومی منطقه انجام می ‌شود.
* « مسافرت نیاشناسی » (که آنرا مسافرت نسب شناسی) هم می‌ گویند و هدف از آن سفر به دیار آباء و اجدادی و زادگاه نیاکان و گاهی آشنا شدن با فامیل می‌ باشد.
* « مسافرت میزی » و « مسافرت مجازی » که در آن فرد به صورت فیزیکی سفر نمی‌ کند بلکه از طریق اینترنت، کتاب ها، تلویزیون و غیره به کشف دنیا می‌ پردازد.
* « مسافرت صوتی » شامل تور های صوتی در حین قدم زدن و سایر اشکال راهنمایی صوتی مثلا در موزه‌ ها و نیز کتب سفر شنیداری می‌ شود.
* « مسافرت فروشگاه کتاب » این سیستم اقدامی است در جهت حمایت از فروشگاه ‌های مستقل کتاب و صاحبان آن ها را ترغیب می‌ کند که کتاب های خود را به اقصی نقاط دنیا برده و عرضه نمایند.
* « مسافرت فرهنگی » شامل توریسم شهری بازدید از اماکن و شهر های تاریخی و دیدنی مثل برلین، کاتماندو، لاهور، لیما، بوینس آیرس، لندن، پاریس، دهلی، رم، پراگ، دوبروفنیک، پکن، استانبول، کیوتو، ورشو و مشاهده میراث     فرهنگی آنان می ‌شود. این گردش می‌ تواند حاوی تجربه واقعی و تخصصی فرهنگی هم باشد مثلا در توریسم موزه هنری که در آن افراد از انواع موزه‌ ها بازدید می ‌کنند یا توریسم اپرا که در آن از کنسرت‌ ها و اپرا ها دیدن می ‌شود.
* « مسافرت تاریک » این نوع از توریسم به منزله سفر به مناطق مرتبط با موضوع مرگ رنج است. اولین تور از این دست سفر هایی بود که به لیک هورست انجام شد تا از محل سقوط کشتی فضایی هیندربرگ در نیوجرسی بازدید     به عمل آید.
* « مسافرت مصیبت » سفر به مناطق مصیبت زده‌ است که هدف اصلی نه کمک به مردم بلکه دیدن صحنه‌ های جالب است. اگر این بازدید ها مانع عملیات امداد و نجات و کار های تعمیراتی باشد می‌ توان مسئله ساز هم بشود.
* « مسافرت دارو و مواد مخدر » این نوع توریسم به سفر های خاصی اطلاق می ‌شود که با هدف تهیه دارو اعم از نوع مجاز و غیر مجاز آن انجام می‌ گیرند.
* « مسافرت زیست محیطی » در این نوع گردش کمترین اثر سوء بر محیط زیست ایجاد می ‌شود مثلا تور های صحرایی کنیا، گردش در جنگل های بارانی بلیز و پیاده روی در لاپلاند یا در پارک های ملی.
* « مسافرت تحصیلی » شامل سفر به مراکز تحصیلی یا بازگشت به زندگی جنگلی یا سایر نقاطی می ‌شود که در آن ها می ‌توان انواع کلاس ‌ها را تجربه کرد. مثل کلاس های آشپزی صنایع دستی و غیره.
* « مسافرت افراطی » شامل سفر به نقاط خطرناک و دارای ریسک بالا
* « مسافرت قمار » مثل سفر به شهر آتلانتیک در نیوجرسی لاس وگاس در نوادا پالم اسپرینگ در کالیفرنیا یا مونته کارلو برای انواع قمار در کازینو ها.
* « گردش در باغ » بازدید از باغ های گیاه شناسی در مناطق معروف از نظر تاریخ گیاه شناسی مثل ورسیلز و تاج محل .
* « مسافرت میراث » بازدید از نواحی تاریخی مثل رم، آتن، کراکو یا مراکز صنعتی مثل کانال‌ ها و راه آهن ‌ها و رزم گاه های قدیمی و غیره.
* « مسافرت سلامت » معمولا برای فرار از شهر ها و گریز از استرس یا شاید برای لذت بردن از آفتاب و غیره می‌ باشد. اغلب به استراحت گاه‌ ها و یا «چشمه ‌های آب گرم».
* « مسافرت سرگرمی » گردش به تنهایی یا گروهی برای مشارکت در سرگرمی ‌ها، دیدار با دیگران، و افرادی که علایق مشابهی را دنبال می ‌کنند یا مایلند تجربه‌ای خاص در مورد یک سرگرمی داشته باشند. مثل تور های باغی     رادیوی آماتور گردش‌های DX یا سیرک های رقص میدانی.
* « مسافرت جامع » ویژه کسانی که ناتوانی یا محدودیت‌ های کارکردی دارند. در بعضی از مناطق به آن «توریسم همگانی» گفته می‌ شود. اساس کار آن ها را اصول طراحی و توسعه مقصد جهانی تشکیل می‌ دهد.
* « مسافرت پزشکی » مثل:
o انجام امور خاص پزشکی که در کشور خاصی غیر قانونی محسوب می ‌شود مثل سقط جنین و مرسی کیلینگ برای مراقبت ‌های پیشرفته پزشکی که در کشوری وجود ندارد.
o درمواردی که اقدامات پزشکی با نوبت های طولانی همراه باشد.
o بهره مندی از مراقبت درمانی ارزان و یا رایگان
* « مسافرت فرهنگ پاپ » گردشی که در آن افراد از محل خاصی دیدن می ‌کنند و عموما در پی دیدن فیلم یا خواندن مطلبی در مورد آن هستند.
* « مسافرت دائمی » افراد ثروتمند همیشه در سفر های شغلی و حرفه‌ ای هستند و برخی از آن ها با هدف گریز از مالیات و اینکه ساکن کشور خاصی محسوب نشوند از این نوع گردش استفاده می‌ کنند.
* « مسافرت زیارتی » زائران اماکن مقدس قدیمی (مثل برخی نقاط زیارتی در رم و سانتیاگو دی کامپوستلا ویژه کاتولیک ‌ها)، معابر و عبادتگاه ‌های ویژه هندوان و بودائیان، مونت آتوس یا کلیسا های رنگ آمیزی شده شمال مولداوی     برای ارتودکس ها و مراکز مذهبی مانند مساجد و مقبره ‌ها و غیره.
* « گردشگری جنسی » که به سفر با قصد برقراری رابطه جنسی به خصوص با زنان روسپی انجام می‌ شود.
* « مسافرت تک نفره » که به سفر یک نفره اطلاق می ‌شود.
* « سفر ورزشی » یکی از راه های گذراندن تعطیلات پرداختن به ورزش هایی چون اسکی گلف و شیرجه است. سفر برای تماشای رویداد های ورزشی بین المللی مهم مثل جام جهامی فوتبال یا همراهی تورهای the Ashes.
* « گردشگری فضایی » به گونه جدیدی از گردشگری گفته می‌ شود که در طی آن گردشگر سوار بر یک فضا پیما راهی سفر زیر مداری و یا سفر مداری می‌ شود. سفر های زیر مداری در حال حاضر هنوز عملیاتی نشده است اما سفر های مداری توسط سازمان فضایی فدرال روسیه به مقصد ایستگاه بین‌المللی فضایی انجام می ‌گیرد. هزینه این سفر اکنون ۲۵ میلیون دلار آمریکا است.
* « سفر بی هدف » به سفری گفته می‌ شود که در آن فردی سفر را از مقصد سفر مهم تر می ‌داند و دائما بدون هدف خاصی رهسپار مسافرت می‌ شود.
* « سفر شرابی » بازدید از مناطق تهیه شراب باغ های انگور ویژه تولید شراب میخانه ‌ها مراکز چشیدن انواع شراب جشنواره شراب و امکان خاصی که با هدف مصرف و خرید شراب فعالیت دارند.

بحث‌ هایی در مورد گردشگری
سازمان گردشگری جهانی (UNWTO) پیش بینی می ‌کند که گردشگری بین المللی با نرخ رشد ۴٪ به کار خود ادامه دهد
و اروپا تا سال ۲۰۲۰ همچنان پر جاذبه ترین مناطق گردشگری جهان خواهد ماند ولی سهم این قاره از ۶۰ درصد در سال ۱۹۹۵ به ۴۶ درصد تقلیل خواهد یافت. این در حالی است که روند مسافرت های دور اندکی بیشتر از مسافرت ‌های داخلی خواهد بود و از ۱۸ درصد در سال ۱۹۹۵ به ۲۴ درصد در سال ۲۰۲۰ افزایش خواهد یافت. از زمانی که تجارت الکترونیکی در اینترنت رواج گرفته، محصولات گردشگری از جمله پر معامله ترین اقلام مورد تجارت بوده‌ اند. این محصولات یا سرویس ها با نرخ مقبول در شبکه عرضه می‌ شوند. عرضه کنندگان خدمات گردشگری (سفر ها، هتل‌ ها، خطوط هواپیمایی و غیره) فروش اینترنتی را در دستور کار خود قرار داده‌ اند و بدین ترتیب تا حد زیادی دست واسطه ‌ها کوتاه شده ‌است. انتظار می ‌رود در زمینه سفرهای فضایی طی ربع اول قرن بیست و یکم پیشرفت چشمگیری حاصل شود اگر چه در مقایسه با مراکز سنتی، تعداد گردشگران این بخش قابل توجه نخواهد بود مگر اینکه تکنولوژی ‌هایی چون سیستم‌ های حمل به فضا پیشرفت کرده و ارزان تمام شوند. پیشرفت های تکنولوژیکی می ‌تواند هتل های فضایی را ممکن نمایند و مثلا هواپیما های خورشیدی با فضاپیما های بزرگ را عرضه کنند. هتل های زیر آبی مثل هیدروپلیس هم که انتظار می ‌رود در دبی احداث گردد به این مجموعه اضافه خواهند شد. در اقیانوس نیز گردشگران مورد استقبال کشتی ‌های گشتی بسیار بزرگ و بی نظیر و شاید هم شهر های شناور قرار خواهند گرفت. برخی آینده گرا ها انتظار دارند هتل های سیار و پایه داری ساخته شوند که بتوانند به طور موقت در هر جای کره زمین نصب شوند و هر جا که ساخت هتل‌ ها از نظر سیاسی اقتصادی یا بنا به ملاحظات زیست محیطی قابل قبول نباشد از آن ها استفاده کنند.

اهمیت گردشگری

افزایش در آمد
وقتی جهانگردان به کشوری وارد می‌ شوند الزاما باید هزینه‌ هایی را در آن کشور بپردازند مثل هزینه غذا و هزینه محل اقامت و هتل و مهمانخانه، هزینه تفریحات، هزینه حمل و نقل، هزینه گشت ها، تور ها، و همچنین پولی که بابت خرید سوغاتی و کالای بومی کشور میزبان می‌ پردازند و هزینه ورود به موزه یا مکان دیدنی این هزینه‌ ها از طریق ارزی که وارد کشور میزبان می ‌کنند باعث رونق اقتصادی کشور میزبان می‌ شوند به جهان گردان صادرات نامرئی هم می ‌گویند.

ایجاد شغل
با توسعه فعالیت های جهانگردی زمینه برای ایجاد اشتغال فراهم می‌ شود و این امر برای کشور هایی که با جمعیت جوان و متقاضی روبه رو هستند بسیار مفید است از هر ده نفر گردشگر که وارد کشور میزبان می‌ شود یک فرصت شغلی ایجاد می ‌گردد.

گونه‌ های گردشگری
گردشگری گونه‌ های گوناگونی نیز دارد:

* گردشگری تفریحی: رایج ترین نوع جهانگردی.
* گردشگری درمانی: برای بهره‌گیری از آب های گرم معدنی یا برای بهره‌ گیری از امکانات تشخیصی و درمانی کشور های دارای این ظرفیت.
* گردشگری مذهبی: زیارت و حج و سفر های دینی بودائیان و هندویان و غیره.
* گردشگری بازاری: سفر گردشی به منظور جانبی خرید و فروش کالا.
* گردشگری همایشی: برای شرکت در همایش ‌ها و بازدید از مناطق.
* گردشگری الکترونیک: همان e-Tourism که در بر گیرنده اطلاعات و انجام بخش اعظم سفر به صورت مجازی می‌ باشد.
* بومگردی (اکوتوریسم): گردش در طبیعت
* گردشگری ورزشی : به منظور انجام ورزشی خاص یا مسابقات بین المللی
* گردشگری فضایی: گونه جدیدی در صنعت گردشگری است که فعلا توسط آژانس فضایی روسیه و با اعزام داوطلبان به ایستگاه بین‌المللی فضایی آغاز شده است.

نواحی عمده گردشگری
۱٫ اروپا و حوزه دریای مدیترانه
۲٫ آسیا
۳٫ آمریکا و کانادا

پرواز ها در بسیاری از کشور های اروپایی از سر گرفته شد. اولین پرواز راه دور امروز صبح در فرودگاه هیثروی لندن به زمین نشست. مسئولان بریتش ایرویز امیدوارند ده ها پرواز دیگر از آمریکا، آفریقا و آسیا امروز در این فرودگاه انجام شود. توقف پرواز ها در اروپا در چند روز گذشته بدلیل خاکستر ناشی از آتشفشان ایسلند، سبب لغو بیش از ۹۵ هزار پرواز و سرگردانی ده ها هزار مسافر در فرودگاه ها شد و مسئولان شرکت های هواپیمایی و بیمه اکنون با مسئله جابجایی مسافران و پرداخت غرامت به آن ها روبرو هستند. رئیس انجمن بین المللی حمل و نقل هوایی امروز اعلام کرد که شرکت های هواپیمایی حدود یک میلیارد و ۷۰۰ هزار دلار خسارت دیده اند.

فرودگاه هیثرو لندن، پرکار ترین فرودگاه اروپا، روز سه‌شنبه پس از ۵ روز مجددا آغاز به کار کرد. با این همه، کارشناسان می‌ گویند بحران به وجود آمده در مسافرت‌ های هوایی بر فراز اروپا تا چند هفته ادامه خواهد داشت. دیوید هندرسون، سخنگوی انجمن خطوط هوایی اروپا در این زمینه گفت: از تصمیم وزاری حمل و نقل اروپا در مورد برقراری مجدد پرواز ها خرسندیم. آنچه باعث ناخرسندی است عدم هماهنگی لازم در برقراری پروازهاست. مناطقی که عاری از خطر اعلام شده همچنان به روی پروازها بسته است. آژانس یوروکنترل، که کار نظارت بر مسافرت‌ های هوایی بر فراز اروپا را بر عهده دارد اعلام کرد که انتظار دارد تا روز جمعه وضعیت پرواز ها در اروپا تقریبا عادی شود.